two poems by ravji patel

ડિસેમ્બર 25, 2017

1) a throng

it is a throng,even in solitude!
this
some breeze like
a sweetheart
goes brushing by.
overflows both shores.
increased with the rain of darkness.
i could hardly take a step
there,
such a snare of the air
that not even a thin hair
would move!
let me take a little walk
among the people on the other side of the bridge,
oh-
never even had an idea
about a throng of one!
* * *
2)
bedstead

tell me,how long will i be a stranger,
in your house?
tell me,in your house
would i receive a hubble-bubble treat?
in southern verandah on a spread out bedstead
i would rest for a while
watching the people come and go;
with eyes closed i hear your voice from inside
i open the door slightly!
what i saw was a concert of two bodies!
who would grind poppies?
who would pulverize the flower of intoxication?
palms tingling like rutted wind-
day becomes thorny-
a portion of the day would come running—
the horses of the night
wings would grow from the bedstead
a sparrow attached to the door
would fly in the house like a dream.
looking over there the moon sniffs verandah
give off the fragrance of a nap,for a little while,
give me your breath wrap it around me and rest.
with darkness,fastens this excitement from the side
on a spread bedstead—
2005

Advertisements

નોંધઃ રુબિકનું સતોડિયું

ડિસેમ્બર 25, 2017

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)


રુબિકનું સતોડીયું-કાવ્ય ગુચ્છ-૧

ડિસેમ્બર 25, 2017

ભવાઈ
રંગલીની મશ્કરી કરવા કરતાં
તારી સોને મઢી આકર્ષક દૂંટી
વિશે વિચારતાં દરેક ક્ષણ પલકારા
સમ મારે પક્ષીંમાં ગોઠવેલું છાપરું
પવનમાં અઠડાતા પીંછાં ઉથલાવે
અને રવાલ પેદા કરી ગતિ તાણે
ભવાઈ ભવાઈ ભવાઈ ભ-વાઈ.

છાપરું
પછીથી છાપરું અળસિયા સમ
ભાખોડીયું ભરે પેટમાં બરડ
અવાજ જાળવી માટીમાં ગોલેલો
દાદરામાં પગથિયાંને બદલે ઊભેલી
જાહેરાત-ભાર પગી વા ફાચર સજ્જડ
ખાંચાઃ અળસિયાં કેદેથી પાણીપોચાં
છાપરે છાપરે છાપરે છા-પરું

બાળક
બાળક કેન્દ્રમાં ઉભેલી બારી
જો કેન્દ્રમાંથી બાળક તૂટી પડે
તારું તેન્ડુલકર ઉર્જા ખમીસ
હેલિકોપ્ટર અલ્લદીન ભીંતમાં
‘કાલી’શકીરા પવનોમાં લહેરાતી
તૂટેલી ભીંતમાંથી તરાપે ઉગરશે
બાળક બાળક બાળક બા-ળક

બાગ
પૂરેલા કૂવા થાળે સિસોટી રમાડતો
આંખમાંથી ભીનું જોઇ કહ્યું હતું
મટોડા લહુને જલિયાંવાલાંમાં
માટી ફેલાયેલી છે,સંકલિત નહીં
એકવાર ફૂટી છે મારામાં
મોડી પણ તદ્દન રમતિયાળ રહે જે
બાગ બાગ બાગ બાગ-બા

ભોંયતળ
દલાલ સ્ટ્રીટે કાળો મોબાઇલ કાન
કાળા વાળમાં ઓફીસ મોઢામાં
બારખડી કકળાટ મોડા મંગળે
હતાશા અંદાવદી ચાવી રમતમાંથી
પડોશી ઉઘાડો ફટ રવિવારે
દરેક ઓફીસ પડોશી વ્યાકરણ
ભોંયતળ ભોંયતળ ભોંયતળ ભોં-યતળ

કામેચ્છા
૩m બ્લેક ટેપમાં કેવું હતું
એલેક્ટ્રોન લિપિમાં encoded
અગઉથી ફાટેલા દરિયામાં
કાળા rapમાં અનુસરતા રવાલમાં
ઇલેક્ટ્રોન ટપકાંમાં ખસતાં સંગીતમાં
એક નપુંસક ભાષા ડચકાં ખાય
કામેચ્છા કામેચ્છા કામેચ્છા કેમ-છો.

પ્રસ્તાવના
અહીં સપ્તધનુષમાં રંગ સાતવાર
અહીં સપ્તપંક્તિમાં ફરી સાતવાર
અહીં સપ્તપદીમાં ડિવોર્સ સાતવાર
તું ડિંગલામાં જન્મ્યો’તો જેમ ટી.
વી.સીરિયલની સંદિઘ્ધતામાં કે
ઉકરડામાં ગૌતમીને મળેલો માણસ
પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવ-ના

ફૂલદાની
ફૂલદાનીંમાં પકડી રાખેલો હાથ
અને ધૂમાડો થૂંકતી રાત્રિમાં
ખીલેલા ટકોરા ટાઇના સમોસામાંથી
ગળુ ઢીલું મૂકે ચામડી ગળતાં
બારી પારદર્શક આકાશ પણ કાળું
હથેળી ફરીથી ખીલવા માંડી
ધૂમાડો કવિતાને રાત્રિમાં દોરે

સ્તન દર્શન
અંધકાર કબૂતર જેવું આરડતું બેસે
બે કાચમાં ખખડતો હતો અવાજ
દૂર દેખાતો હતો સાડાદસને ટકોરે
ભૂરો પ્રકાશ ફાટી પડતાં ઓહ માંથી ઓહ
શું છે આંખમાં પરપોટા ટહુંકે
નખ દાઝે ઘરડાવાળ ટૂકડો ભાષા
પારદર્શકતા જ કેવળ વર્ચસ્વ હોય
(૧૦-૧ થી ૧૦-૧૫-૨૦૧૦)

નોંધઃ રુબિકનું સતોડિયું

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)


રુબિકનુ સતોડિયુ નોંધ-૨

ડિસેમ્બર 25, 2017

‘રુબિકનું સતોડીયું’અનેક વિષયને આવરી લેતું કાવ્ય છે.એ ચિત્ર છે સમાજ-માણસ-પદાર્થ-સ્થળ-સમય વગેરેનું,એ કાર્લ યુંગે કહ્યું છે તે એનાલિટિકલ સાયકોલોજી અને કવિતાને છંછેડતું કાવ્ય છે,તમે કવિતા શા માટે લખો છો અને શા માટે કોઇ કવિતા લખવા માગે છે એ પ્રશ્ન છે આ કાવ્ય.કવિતા રમત છે? હશે?હોઇ શકે?કવિતા અને રમતને શો સંબંધ હશે?રમતની બહાર બધું જ્ઞાત છે-એના નિતિ,નિયમો-જ્યારે કવિતામાં જે પૂર્વજ્ઞાત નથી તેને દ્ર્શ્યમાન કરવાનું છે.રમતની જડતા તળે કશુંક રિલિઝ થાય છે પલા ભર્તૃહરીએ કહેલા સ્ફોટ સમ.રમત આનંદ માટે વપરાતી ઉર્જા છે જ્યારે કવિતા ઊંડાણ અને શક્યતાને સંલગ્ન રાખતી ઉર્જા છે.રમતની ગોઠવણી પૂર્વ યોજિત છે,કળા અંતહીન ગોઠવણી છે.
રુબિકના ચોકઠા સમ અહીં દરેક ભાગ સ્વતંત્રઃછે અને છતાં સંલગ્ન છે,એના રંગ જુદા છે પણ there is also the matter of connection.
રુબિકનુ સતોડીયુ બે રમતનું કે અવસ્થાનું સંયોજન છેઃએક બહાર ચોગાનમાં કે ચકલામાં રમાતી નિર્દોષ રમત અને બીજી ઘરના ખૂણામાં ભરાઈ એકલવાયી રમાતી રમત.કવિતા કઈ જાતની રમત છે?

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)


રુબિકનું સતોડીયું-કાવ્ય ગુચ્છ-૨

ડિસેમ્બર 25, 2017

૧)
ભિખારી
ફૂટપાથ ખણકતાં ઘૃણા
તાકી રહે તમારી નિર્વાહ ખરચ
બેદરકારી ને જીવન બચાવી લેવા
કડાકા સમ ગોઠવેલું છે જેમ
સંતો સમયસર સમજણમાં ઊતરી આવે
આ સ્થળ રિક્તા સમૃધ્ધ છે
હાથ જ બંદૂક છે

૨)
દળ
ઉપણેલો ધુમ્મસ સમ ગોઠવાય
તમારી રેખાકૃતિ પર ખંખેરેલો
ફરી ગોઠવાય વેક્યુમ ક્લિનરામાંથી
પ્રયોગાત્મક જાત તપાસ દળ
ઘોડામાંથી ઉછળેલી રજકણ ખરીઓ
સૂર્યને ઘોડા હોય-અણુ વછૂટતા-
લોખંડી દાંત જડેલું પશુ

૩)
દક્ષા જાડી
તારો ચામડીમાં પેઠેલો હાથ રબરમાંની
ચામડી પર ચીટકી જતાં
ગોળ નખમાં લાગણી કરગરે છે
લક્કડ બજારની આગમાં બળેલું ઘર
ભૂલી ગયું ખેંચાયેલા સ્ત્રૈણ હાથ
મુજરામાં ફસાયેલા રંગીન પ્યાલા
તને સ્વપ્નથી બોલાવે તું પીછેહઠ કરું

૪)
શિલા
ચાક ચોળેલી.વૃક્ષો ઝૂકી લળી
દાંત ચીતરેલાં ફૂલોથી ચૂંબનો પછાડે
અંગ્રેજો માટે ખેંચેલા પંખા ખભામાં
દોરી એક આકાર સ્વીકારે
હોડી માંછલી દરીયો-સરખાં તરે
દરિયાઈ વનસ્પતિ પર અજવાળું વરાળ
શિલા રીત્સોએ* ચાકમાં અહલ્યા exorcised
[*આ ગ્રીક કવિએ ચીતરેલા પથ્થરઓનો ઉલ્લેખ.]

૫)
તાવ
ડેન્ગ્યુ તડકો,પ્રાચીન દેવ એમના
શ્વેત વાળ રમાડે ઉસપાર*થી ગાય
વીજળીદાર પડદો અન્ય યુગમાંથી
સ્વપ્નએ ખોયેલો અવાજ છિનાળ
બાળક અને ચોરેલી સ્ત્રી આનંદ છે
કાલે શું દેખાશે નહીં શાપ છે
જોયું કવિતા સત્ય છે આદિસ્વપ્નમાંથી
[*હરિવંશરાય બચ્ચનના કાવ્યમાંથી-
ઇસપાર પ્રિયે હમ હૈ,તુમ હો,મદિરા હૈ…ઉસપાર ન જાને ક્યા હોગા..]

૬)
સા રે ગ મ પા
રંગ બદલતો કાચીડો પહેલા
ખરીદી યાદ કરાવે તમારા અન્યતરની
પછીથી ગોઠવેલી ફરીથી
જાહેરાત વેપાર વેપાર વેપાર
ડૉલર પાઉન્ડ દીનાર દીનાર દીનાર
ફૂંકાતો લાચાર પવન પવન પવન
ફૂલેલો ગરમાગરમ શ્વાસ આણંદ આનંદ

૭)
ઉનાળો સરસ્વતીચંદ્રમાંથી
ધુમ્મસમાંથી સવાર પંખીઓને તાકી રહી હતી
છાતી પર વાળ ગૂંચળા સાપ જેવું વળગી રહ્યાંતા
ગાઢ શિથિલતા તલસ્પર્શી કોકરવાટ
લીલો પોપટ-કોઇ નથી જાણતાં
એ બધાં ક્યારે ગુજરી ગયાં
કરચમાં અણીદાર બળતી બપોર
સંતરામ બહાર કૃશમૃતની સોબત છોડી ગઈ

૮) આધૂનિકતા
રાજકારણ તમારી અન્યતા ઓળખાવે
જેમ ટી.વી.ના સમાચાર
શહેર ભૂલીજવાયેલી સ્ત્રી છે અને
વેઢા વેદના ગણવા કાપા છે
આંખો રુગ્ણ પાઠક છે
સમયઃ શકુનિના પાસા+ ટ્રોજન હોર્સ
સાંભળો વીજળીના ગોળામાંના તારને

૯)
બાળલીલા
નિષ્કપટ રજૂઆત મહભારતથી
સોલ્ઝેનિત્સિન સુધી ‘દ્રશ્યો મારા
બાળપણમાંથી રમે મારા પર્યંત’
ભીંત લટકી રહી છે ફોટાઓમાં
હાર્મોનિયમની ચાવીઓ જેવી ઉપસેલી
કશુંક કરવાથી દૂર જાતને રોકી રાખતી
માણસ મડદામાંથી કેવી રીતે તૈયાર થયો છે.


આલાં હોબ ગ્રિયેગના મૃત્યુના અનુસંધાનમાં…

ડિસેમ્બર 25, 2017

નોંધઃ- આજે ૧૯મી ફેબ્રુઆરીએ પંકજ શાહ અને જવાહર બક્ષીને ઇ-મેલ મોકલી.આલાં હોબ ગ્રિયેગ (ઇન્ડિયન ઉચ્ચાર-આલાં રાબ ગ્રિયે-alain robbe grillet)ગઈકાલે મ્રુત્યુ પામ્યા.આજે હોબ ગ્રિયેગ અને મિલન કુંદેરાના પુસ્તકો ‘ન્યુ નોવેલ’ અને ‘ધ આર્ટ ઓફ નોવેલ’વિશે લખવા વિચાર્યું હતું,તેની શરૂઆત કરવી હતી.
હાબ ગ્રિયેગ નવલકથાના બંધારણ વિશે વાત કરે છે,તો કુંદેરા સાહિત્યિક શ્રધ્ધામાંથી નવલકથા ઉત્કૃષ્ટ કેવીરીતે બને તેની માંડીને વાત કરે છે.એક વિવેચક છે-વિભાવનાથી બોલે છે,બીજો સર્જક છે-સહજ ભાવે વિદ્વત્તા પૂર્વક બોલે છે.
૧૯૫૦-૬૦ વચ્ચેના ગાળામાં પારંપરિક વાસ્તવવાદી નવલકથાના બંધારણ સામે ચર્ચાવિચારણા અસ્તિત્વમાં આવી,-જેને વિવેચકો આધુનિક અને અનુઆધુનિક વચ્ચે ફેલાયેલી તરેહ ગણાવે છે.- આ
‘નવી નવલકથા’નામે ઓળખાવેલી વિભાવનાનું વલણઃ રૂપક અને ઉપમાયુક્ત વૃતાંત ટાળી,વિગત પ્રચુર વર્ણન,સંદિગ્ધ અને બારીકાઈથી નિહાળેલું,મૂળમાંથી સમય અને સ્થળ છૂટાં પાડવા તરફનું હતું.
હાબ ગ્રિયેગે એમના ‘નોવા રોમાં'(ન્યુ નોવેલ)પુસ્તકમાં એવી દલીલ કરે છે કે સર્વજ્ઞ કથાકાર,સમય અને સ્થળની એકરાગતા,અનુક્રમે અને આશયનો ભ્રમ ઊભો કરે છે,જે આધુનિક અનુભૂતિના તૂટતા અને આકસ્મિક અથવા મૂળભૂત પણે છૂટ્યા કરતા અનિશ્ચિતપણા સાથે સુસંગત નથી.એના મતે નવ્ય નવલકથાનું કામ પરિવર્તનને સંઘરી એવી રીતે રજુ કરવાનું હોય કે જે ઘટના પર કોઇ નિશ્ચિત અર્થઘટન લાગુ પાડે અથવા ઘટનાને એવી રીતે ગોઠવી આપે કે એ નિશ્ચિત અર્થપ્રાપ્તિથી સમૃધ્ધ થાય.નવ્ય નવલકથાની સંદિગ્ધતા,એને વારંવાર વાંચવા અને ફરીફરી અર્થઘટન માટે આમંત્રણ આપે છે.રોલાં બાર્થે જેને writerly text નામ આપ્યું છે.

હોબ ગ્રિયેગ ‘ઇન ધ લૅબરિન્થ(૧૯૫૭)’માં સ્થિર અને અનુકૂળ વિશ્વની ઇચ્છા તોડી પાડે છે,વિશ્વમાં વિશ્વ,વાર્તામાં વાર્તા,જે ધીમે ધીમે એટલી હદે વિસ્તરે છે કે અંતે સાચી વાર્તા કઈ અને ભ્રામક કઈ એ નક્કી કરાતું નથી. એમની ઇતર નવલકથા અને ચલચિત્રમાંથી પાત્રો ફરીફરી પાછાં ફરે છે.જેથી એવું લાગે કે એનું સર્જન બહારના વિશ્વ સાથે સંબંધ ધરાવે છે,અને છતાં એ પોતાનામાં એક કાલ્પનિક વિશ્વ પણ છે જે માત્ર લખાણના-કે વૃતાંતના-પોતાના સહચર્યાત્મક તર્કનું અનુકરણ કરે છે.એમને પોતાના સમયની નવલકથા લખવી હતી જેનો સંબંધ પદાર્થ,અંગચેષ્ટા અને પરિસ્થિતિના અનુસંધાનમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હોય,મનિવૈજ્ઞાનિક અને આદર્શયુક્ત’પ્રવચનો’પાત્રોની ક્રિયા પરથી ટાળીને.આ લેખકનું વિશ્વ નથી અર્થપૂર્ણ કે નથી અર્થહીન,તેને છે કેવળ હયાતી.એમની નવલકથામાં નથી પાત્ર નિરૂપણ કે બંધારણ કે કથાવસ્તુ.વાર્તા ફરીફરી આવ્યા કરતી ઇમેજીસમાંથી બંધાય છે જે કાંતો ખરેખરી આંખે જોવાયેલી કે જોઇ નોંધેલી છે,અથવા સ્વપ્ન અને સંસ્મૃતિમાંથી તારવાયેલી હોય છે.

‘નોવા રોમાં’પુસ્તકમાં એ લખે છે કે,’નવી નવલકથા’સંજ્ઞા કોઇ પરંપરા-સિધ્ધાંત કે એક દીશામાં-પધ્ધતિએ,કામ કરતા સર્જકસમુહનો સંકેત નથી,પણ આ સંજ્ઞા એ દરેકને લાગુ પડે છે જે નવું સ્વરૂપ નવલકથા માટે શોધે છે,સ્વરૂપ જે માણસ અને વિશ્વ વચ્ચેના સંબંધો વ્યક્ત કરવા શક્તિમાન હોય,અને એ બધાં માટે છે જે નવલકથા સર્જવા દ્રઢ થયેલાં છે,અર્થાત માણસને શોધવા.
હોબ ગ્રિયેગ એવી દલીલ કરે છે કે દરેક લેખકે વાસ્તવિક પદાર્થના વ્યક્તિભાવ વગરના વર્ણન કરવાં જોઇએ.વાંચનાર વિચારશે કે વિગતો અને ઘટના પાછળ શું સંતાયેલું છે.માનવ લાગણી કે સંબંધની સાફ કરેલી objective reality તરફ આલાંએ ધ્યાન આપ્યું છે,છતાં એ આગ્રહ રાખે છે કે આ નવી નવલકથા પૂર્ણતઃ સબ્જેક્ટિવ છે-વિશ્વ હમેશા પાત્રોની નજરે જોવાયું છે,નહીં કે સર્વજ્ઞ કથાકારની.એકવાર હોબ ગ્રિયેગે કહ્યું હતું કે,’સાચા લેખકે કશું કહેવાનું હોતું નથી,એ જે રીતે કહે છે તે મહત્વનું છે.’ બીજી રીતે કહીએ તો એ જણાવે છે કે નવ્ય નવલકથાની વ્યાખ્યા open-ended છે,સિધ્ધાંતથી કથાનું વિવરણ થવું જોઇએ નહી કે કથાથી સિધ્ધાંતનું.કદાચ એવું કહી શકાય કે આજનો સર્જક ૧૯મી સદીના નેચરાલિસ્ટ સમ લખી ના શકે,પણ એવું બની શકે ખરું કે આ નવી નવલકથાની પધ્ધતિ એટલું સાધારણિકરણ પ્રાપ્ત કરી શક્શે ખરી,જેની સાથે અન્ય કથાઓ સરખાવી શકાય? નવી નવલકથા જરા ‘વિચિત્ર’પરિસ્થિતિ છે કારણ કે એવી નવલકથાઓ વાંચતા પહેલાં તો એ સિધ્ધાંત અને તાત્વિક વિચાર જાણવો જરુરી છે જેના ઓઠા હેઠળ એનું ખેડાણ થય છે.ઉપરાંત આલાં ગ્રિયેગ રૂપક ઉપર તૂટી પડે છે -કારણ એ પદાર્થમાં માનવગુણોનું આરોપણ કરે છે.આને કારણે આલાં ગ્રિયેગ જ્યાં પોલ સાર્ત્રે અને આલબ્યા કામી(આલ્બેર કામુ)ને નકારવા તરફ વળે છે.એમને હિસાબે બન્ને સર્જકો વિશ્વ સાથે-સંસ્યાત્મક વા અનિર્ણીત સંબંધ-સાચવે છે.ખેર સાહિત્ય સિધ્ધાંત હમેશા સાહિત્ય પછી જ આવે છે,તેથી જિજ્ઞાસુ પાઠકે હોબ ગ્રિયેગની નવલકથા સાથે પહેલા માથાકુટ કરવી જ બહેતર રહેશે.પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલીઝમ.પોસ્ટ-મોર્ડનિઝમ અને આવાં ‘પોસ્ટ’વાળા શબ્દોએ ‘નવી નવલક્થા’પુસ્તકને થોડું અપ્રચલિઅત કે કાલગ્રસ્ત કર્યું,પરિણામે નવલકથાઓ આજે પણ એટલી સાંપ્રત(હાલની)લાગે છે ,જેટલું આ પુસ્તક નહીં.

તો બીજી તરફ ‘ધ આર્ટ ઓફ નોવેલ’ના પ્રણેતા મિલન કુંદેરા સિધ્ધાંતથી દૂર જઈ એ વાત તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે કે નવલ્કથા એવી રીતે જ જીવન(કે માણસને) વ્યક્ત કરે છે,જે અન્ય કોઇ પણ સાહિત્ય સ્વરૂપમાં શક્ય છે.અને એ સમજાવવા એ સર્વમાન્ય કરતાં ચોક્કસપણે નવલકથા સ્વરૂપને,પોતાના સહિત,અન્ય સર્જકોએ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લીધું છે તે દેખાડવા તરફ ધ્યાન આપ્યું છે.આ પુસ્તક વ્યાખ્યા કરતાં વ્યવસ્થા વિશે વધારે બોલે છે.અર્થાત કુંદેરા આપણને બતાડે છે કે નવલકથાના સર્જકોએ આપણા સમય સુધી વિશ્વને કેવી રીતે જોયું છે અને એના ઉપર કેવી અસર ઊભી કરી છે.કુન્દેરા એ તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે કે સંસ્કૃતિમાં નવલકથા એ કામ કરી શકે છે જ્યાં બીજું કોઇ પહોચી નથી શકતું.બીજી રીતે કહીએ તો કુન્દેરા આ પુસ્તકમાં એ વિષય પર ભાર મૂકે છે કે નવલકથા લખવામાં ‘કળા’નું અસ્તિત્વ કે અન-અસ્તિત્વ શું છે.એમણે જણાવેલું કથન અને દાર્શનિક મનનનું સંયોજન, જે એમના વિખ્યાત ઉર્મિભાવી લખાણમાં ઘનિભૂત થયેલું છે,કદાચ એમાં જ પુસ્તકની નબળાઈ પણ વસેલી છે.ગીચ ભાષા કદાચ સામાન્ય પાઠકનો રસ તોડી પાડેય ખરો અને કળાનો અર્થ કે કળાનું તાત્પર્ય એ દ્રષ્ટિકોણમાં પણ દોષ ઉપજાવે કારણ કે એ વિશ્લેષણાત્મક પ્રક્રિયા(analytical technique)ને બદલે તત્વજ્ઞાન તરફ વધારે ઝૂકે છે.કુન્દેરા પરિઘમાં દોડતા જણાય છે -કેન્દ્રથી દૂર.છતાં એ સ્વીકારવું આવ્શ્યક છે કે કુન્દેરા આ નાના પુસ્તકમાં ઃઆનૂમ સમાવે છેઃ આધુનિકતા અને સંસ્થાનવાદી આધુનિકતા વચ્ચેનો ભેદ,પોતાના સર્જનની દક્ષતા,ઇતિહાસ અને નવલકથાનું પ્રયોજન,યુરોપના ઇતિહાસમાં સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ,સંગીત અને સાહિત્યના સમાન પ્રવાહો વગેરે.

હોબ ગ્રિયેગથી તદ્દન વિરૂધ્ધ દિશામાં વિચારતા કુન્દેરા એ સૂચવે છે કે નવલકથાનો સર્જક અને તત્વજ્ઞાની કેવી રીતે વૈયક્તિક વિચાર ધરાવે છે.૧૭મી સદીનો બુદ્ધિવાદી અને આધુનિક યુગનો સર્જક અસ્તિત્વ વિશે કેવી રીતે વિચારે છે ,મનન કરે છે.જેમ કે સાંપ્રતકાળની નવલકથા પોતાની સંદિગ્ધતા અને જટિલતાથી સ્વયંને જૂદી તારવે છે.કુન્દેરા માટે નવલકથા ફેરતપાસ છે.આલાં માટે નવલકથા ફેરવિચારણા છે.પરિણામે કુન્દેરા માટે સાચા-ખોટાનો ભેદ,કે જે અચોક્કસતાનું ડહાપણ છે,એ તારવવું નવલકથાનું કર્મ છે,જ્યારે આલાં એ કામ પાઠક પર છોડી દેવા ઝંખે છે.

અહીં એતલુંજ કહેવાનું કે જો નવલકથા કળા હોય-જે હમેશા સાચા અર્થમાં કશુંક નવું કહે છે-અને એણે ટકી રહેવું હશે તો દરેક નવલકથાનો સર્જક કાંતો કુન્દેરા જવું વિચારશે અથવા તો હોબ ગ્રિયેગ જેવું.દરમ્યાનમાં નવલકથાનો પાઠક આ બન્ને પુસ્તકોથી કળાના આ સ્વરૂપ માટે નવો આવિર્ભાવ કેળવશે,નવી ગુણગ્રાહ્યતા કેળવશે અને ઉપરાંત નવી દ્રષ્ટિ કેળવશે,વિશવના આ બે મહાન સર્જકોના વિચાર-વિમર્શમાંથી.
૨-૫-૨૦૦૮
નોંધઃ- સાહિત્ય જગતમાં વિવેચકોએ post(અનુ.)શબ્દનો અતિશય ઉપયોગ કરી કરી શબ્દને અને વાદ-સિધ્ધાંતો-ને ઇલેક્ટ્રોનીકાઇઝ્ડ કરી નાખ્યો છે.જેમ ઇલેક્ટ્રોનોક્સ જગતમાં ઉત્પાદનો obsolete (અપ્રચલિત) થઈ જાય છે તે જ રીતે સંજ્ઞાઓ,સિધ્ધાંતો પણ સાહિત્યક્ષેત્રે કાલગ્રસ્ત થતાં જાય છે.


કવિતા અને રસનો પ્રશ્ન

ડિસેમ્બર 25, 2017

રસઃગુજરાતી ભાષામાં દ્વિ સંદર્ભ સંજ્ઞા છે.આપણા રસસિધ્ધાંતમાં એ અગ્નિપુરાણથી સાહિત્યદર્પણ સુધી વિસ્તરેલી વિશદ ચર્ચાનું અંગ છે.અને સામાન્ય સંદર્ભે એ ઇચ્છા કે ગમા-અણગમાને વ્યક્ત કરે છે.જેમ કે રતિલાલને કવિતામાં રસ નથી,વાર્તા રસપૂર્વક વાંચ્યા કરે છે.આ સામાન્ય સંદર્ભે વપરાતી સંજ્ઞા ભ્રામક પણ છે અથવા વિરોધાભાસી છે.જેવું તમે રતિલાલ સંદર્ભે વિચારો કે તરત એમાંથી ટોળા સંદર્ભે પણ પ્રશ્ન ઉદભવે છેઃ
રતિલાલ અને અન્ય. એ બે વચ્ચેથી એક-અનેકની પસંદગીનો ભેદ પ્રસ્થાપિત થાય છે.લોકોને સિનેમામાં રસ છે તેથી મને પણ છે.મને શેમાં રસ છે,એ મારે નક્કી કરવાનું એવી વૃત્તિ સાથે મારામાં વ્યક્ત થાય છે.અસ્વીકાર કે મતભેદ મારી સ્વતંત્રતા છે,મારી વૈયક્તિક પસંદગી અને મર્યાદા પણ છે.જ્યારે રસ પોતાના સંદર્ભે વિચારીએ ત્યારે એ અભેદ્ય વ્યક્તિગત મત સ્વરુપે ઉપસી આવી છે,જે આપણા ગમા-અણગમાની પારદર્શકતાની સ્વીકૃતિ છે,પણ પછી એ અધીકૃત નમૂનો કે રૂઢ વર્તન તરફ દોરી જાય છે.જે કેવળ બાહ્ય આદર્શને અનુરૂપ જણાય છે.જે આપણે તત્કાલ જોઈ શકીએ છીએ.જેમકે રતિલાલનો રસ ગુણવત્તા ભર્યો છે અથવા રસ સારો છેઃજેવો તેવો નથી.જ્યારે સમુદાય સંદર્ભે રસ વિશે બોલીએ ત્યારે રસ સ્વયં અધિકૃત નમૂનો કે રૂઢ વર્તન જ છે.જે એ દેખીતા વિરોધ દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલા સ્ત્ય તરીકે આવે છે,કારણ કે ઘણી બધી આત્મલક્ષીતામાંથી કે એના નીચોડ સ્વરૂપે રજુ કરાયેલ છે,મુંડે મુંડે મતુર્ભિન્ના ન્યાયે.

આ રસ એની અસ્થિરતા સાથે આપણી દૈનિક ભાષાનો અંદરથી ધસી આવતો,એના અર્થ સહિતનો સ્ત્રોત છે.આપણા આસ્વાદની અચોક્કસતા સાથે આપણે એને રિજિંદા વ્યવહારમાં,ઉપયોગમાં સાંકળીએ છીએ.પણ જ્યારે એ તાત્વિક ચર્વણાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે એ ગૂંચવાડા લઈને ફર્યા કરે છે.અઢારમી સદીએ કલાવિભાવનાનો આમૂલ પરિવર્તન પ્રવાહ જોયો.અને સાથે સાથે મનોવિજ્ઞાને ક્લાસિકલ અને દૈવનિર્મિત વિભાવનાને પડકારી,એ વિસંવાદમાંથી પારંપરિક વિભાવનાએ પૂછેલાં પ્રશ્નો કે કયા ગુણો ક્રુતિને સુંદર- માણવા યોગ્ય રસમય-બનાવે છે.એનીસામે મનોવિજ્ઞાને કયા મનસિક તત્વો કૄતિને સુંદર રીતે રજૂ કરે છે એ પ્રશ્નો પૂછ્યાં.સૌદર્યમિમાંસાએ ત્વરિત અંતર્ગત વળાંકો અનુભવ્યા.૧૭૧૨માં જોસેફ એડીસને ‘કલ્પનાશક્તિનો આનંદ'(The pleasure of imagination)વિશે લખ્યું એ બળવો કે પ્રયોગ ન હતો,પણ કશુંક ધ્યાન ખેંચે એવું નવું હતું.અને ૧૭૫૭માં ડેવીડ હ્યુમે’સંદર્ય વસ્તુ સ્વયંની ગુણવત્તા નથી,એનું અસ્તિત્વ કેવળ મનમાં છે જે એને વિસ્તારે છે.’એવું લખ્યું ત્યારે એ કેવળ પ્રસ્થાપિત સિધ્ધાંતોનું પુનરાવર્તન જ હતું.

આ સર્વ ચર્વણાનું ભયાવહ સ્વરૂપ એ હતું કે માણસના-પ્રજાના-રસને એના મનમાંથી કાઢી લઈ,એને કાલ્પનિક પણ રહેવા દીધું નથી.જો એ અનુભૂતિથી નથી સમજાતું તો ચર્ચા-વિચારણાથી,અનુભૂતિથી ઉપર કોઇ તત્વ છે,જે સંદર્ય છે એવું કહેવું પડે.પણ હ્યુમ જ્યારે એવું કહે કે ‘દરેક માનસ સૌંદર્ય ભિન્ન સ્વરૂપે સમજે છે.’ત્યારે એવું દેખાય છે કે સૌંદર્ય સ્ફોટમાં એવું કશું અવાચ્ય અને ગૂઢ પણ છે.એ સમયે એવા કોઇ એક તત્વ પર આંગળી મૂકી કોઇએ કહ્યું નથી કે આપણા સૌંદર્યગત અનુભવનું આ સર્વમાન્ય તત્વ છે જેનાથી સૌદર્યમૂલક લક્ષણો વિશે ચર્ચા કરી શકાશે.જે આપણા નીજી અનુભવની બહાર રહેલું હોવા છતાં.ઇમેન્યુઅલ કાન્ટે,’ક્રીટીક ઓફ જડ્જમેન્ટ’માં એટલી હદ સુધી દલીલો કરી કે આપણે કહી ઉઠીએઃ મને તો આ સુંદર લાગે છે;પણ એને સૌંદર્યગત અનુભવ ન કહી શકાય કારણકે વ્યક્તિગત મર્યાદાઓ સૌંદર્યનો વિચાર રદબાતલ કરે છે.

ત્યાર પછી આજ સુધી આ કલાગત સૌંદર્ય જેમાં આપણને રસ છે તે વિશે અઢળક ચર્ચાઓ કરાઈ છે અને થતી રહે છે.મૂળવાત કે પ્રશ્ન એ છે કે આ રસ,ગમા-અણગમાવાળો-ક્યાંથી,કેવી રીતે,ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યો!અને,એના અસ્તિત્વના મૂળમાં કઈ વિભાવના કે કઈ અસર હતી,એ સમગ્ર વિશે પણ ખૂબ વિચારાયું છે.પણ,જેના તરફ ઓછું લક્ષ્ય અપાયું છે,અને એ એટલો જ મહત્વનો છે,તે પ્રશ્ન એ છે કેઃક્યારેક ક્યારેક આ રસ નિરસ પણ થઈ જાય છે અર્થાત ક્યારેક રસ સાવ નષ્ટપ્રાય કેમ થઈ જાય છે? કલાવિશે માહિતગાર સમુદાયના દરેકમાં રસ એકધારી તીવ્રતાથી પ્રવર્તમાન નથી હોતો,એ માધ્યમોની ભિન્નતાને કારણે નબળો અથવા હડસેલાયેલો પણ જણાય છે.કલા સ્વરૂપની ખ્યાતિને પણ આ રસ એટલો વળગી નથી રહેતો.વિશ્વની ઝીણામાં ઝીણી ઘટનામાં પ્રજાને જેટલો રસ ઉપજે,એટલો મોટીમાં નથી ઉપજતો.રાજકારણમાંથી ઉદભવતી ઘટનાઓ આ માટે ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.અને છેલ્લા કેટલાંય વર્ષોથી સંસ્થાગત કલા સ્વરૂપે પણ પોતાનો રસ ગુમાવ્યો છે,કેવળ સંસ્થાગત વતાવરણ બની ગયું હોવાથી.

પ્રજા અને કલાસ્વરૂપો વચ્ચે જ્યારે માંદા સંબંધો બંધાય કે એ સંબંધો નિષ્ફળ નીવડે,ત્યારે શું થાય? એ ખૂલ્લે આમ સમાજમાં દેખાય,અનુભવાય,પણ હજું એનું નિશ્ચિત સ્વરૂપ નથી બંધાયું,એ કલાગત અભિરૂચિને આશ્ચર્ય જરુર પમાડે છે.એ કહેવું અઘરું છે કે શું ઉત્તમ કે ખરાબવા નિમ્ન.કોને શું ગમશે અને શું નહીં ગમે.ઇરવીંગ હો લખે છે કે,દરેક સાહિત્ય પરિવર્તનો આપણા સામન્ય સાહિત્ય રસને આઘાત પહોંચાડે છે.આજે જ્યારે વિશ્વમાં ચારમાંથી એક જણ પુસ્તક વાંચતું હોય,ત્યારે આ ઉડી ગયેલા રસ પર ક્યાંથી બીજો આઘાત કે પરિવર્તન આવી અથડાશે કે વાગશે,એ જોવું રહ્યું.

આજે પ્રજા અને કળા વચ્ચે મોટી તીરાડ પડી ગઈ છે.અને એમાંય કવિતા તો સુરસુરીયા જેવી સંભળાય છે.કોણ આધુનિક ગુજરાતી કવિતા સાથે/માટે સમય કાઢે છે.(અહીં અમેરિકા પણ આજ પ્રશ્ન પૂછ્યા કરે છે,આધુનિક અમેરિકન કવિતા સંદર્ભે.)પ્રજા કવિતા વિમુખ થતી ગઈ છે અને સાહિત્ય કેવળ પ્રાધ્યાપકો અને સંસ્થાવાદી પ્રવૃત્તિને કારણેદૂર ઠેલાતી ગઈ.કોલેજો,લાયબ્રેરીઓ અને સાભાર સ્વીકાર કે અવલોકનાર્થે,આ-અને તેમાંય છેલ્લા બે મર્યાદિત- વિકલ્પો સિવાય કવિતાને સામાન્ય પ્રજા તો ઓળખતી જ નથી.૭૫૦થી૧૨૦૦ નકલોમાંથી કેટલીક ભેટ અપાય અને બાકીની વેચાતા વરસો નીકળી જાય.અમેરિકામાં નાના પ્રકાશકો-જેમાં યુનિવર્સિટી પ્રકાશનો પણ.-સર્જકોને,ખાસ કરી કવિતાને ૧૦૦૦ ડૉલર(જે અહીં ૧૦૦૦ રૂપિયા જેવાજ દેખાય !)અને બે કોપી રોયલ્ટીમાં આપે છે.કળાગત પુસ્તકોના વેચાણમાં ઉદભવેલી આ ગંભીર પરિસ્થિતિએ પ્રકાશકો,કવિમંડળો,કાવ્ય શિબિરોના આયોજકોને સર્જનાત્મક સાહિત્યના વેપીરી માળખા(infrastructure)પ્રત્યે સજાગ કર્યા છે,વિદ્યાપીઠ કે કોલેજ પાઠ્યપુસ્તક તરીકે અભ્યાસક્રમમાં સામેલ કરે તેથી થોડાં સંગ્રહ વેચાય છે.તે પણ targeted છે.( અમેરિકામાં અકાડમી ઓફ અમેરિકન પોએટ્સની વેબ સાઈટ પર એવો સંદેશો વાંચવા મળે છે કે કોઇ પણ પ્રકારની સહાય નાની કે મોટી,જરૂર ફરક લાવશે.)આપણે ત્યાં કુમાર કે પરબ વગેરેંમાં દાનનિધિની વિનંતિઓ સતત જોવા મળે છે.આપણી કાવ્ય સંસ્કૃતિની આ ચાલ્યા કરતી કટોકટી છે.( ઇનામો કે સુવર્ણચંદ્રકો આપવામાં થતાં પક્ષપાત કે સ્નેહભાવની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે તેની માત્ર નોંધ.)

પણ આશ્ચર્ય શા માટે ? અસ્વસ્થતા કે ચિંતા કે કાળજી? કદાચ આપણને ખબર છે કે કવિતાએ એનું સામાજિક મહત્વ ગુમાવ્યું છે. ગુજરાતી પ્રજા કે સંસ્કૃતિમાં એ હવે કોઇ ફેર નથી પાડતી.અમેરિકન સાહિત્યમાં Dana Gioia(joy-uh)એ એમના ૧૯૫૧ના can poetry matter? લેખમાં અને થોડા વખત પહેલા જ્હોન બાર(jhon barr) એ પણ આવાજ મતલબનું પોએટ્રી માસિકમાં લખ્યું હતું.અવારનવાર કવિતાનું સંસ્કૃતિના પ્રવાહમાંથી ફંટાઈ જવું અને એક દૂરનું શોખિયા subculture થઈ જવું અથવા કવિતાનું એક નાનું કે સ્વયં સિમિત ટોળું થઈ જવું,જેને કવિતાંમાં રસ છે, તે ‘કવિમિત્રોનું’ અને પરિણામે કદાચ કાવ્યસર્જકો અન્ય કાવ્યસર્જકો માટે જ લખતા હોય તેવો સતત અનુભવ થયા કરે છે.કોઇક શાણો એ વાત પ્રત્યે ધ્યાન ખેંચે કે કાવ્યશિબિરો અને હવે વેબસાઈટો કવિતાને બહોળા પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકી આપે છે.ત્યાં કાવ્ય કક્ષાની વાત બાજુએ મૂકીએ તો પણ પ્રશ્ન એ જ છે કે કેટલી વ્યક્તિઓ આવા કવિતા બચાવ કાર્યક્રમોમાં પૈસા ભરી જોડાય છે,અને કેટલાં કવિઓ કવિઓ સહિત લોકો વેબસાઈટો પર કાવ્ય વાંચે છે કે વાંચવા લાંબો સમય ફાળવે છે?
ગુર્જરીના જુલાઈ ૨૦૦૭ના અંકમાં વિનોદ જોશી સંચાલિત તાલિમ શિબિર,જ્યાં “ગુજરાતી કાવ્યનો કિમિયો(એટલે શું?) હાથવગો બનાવવામાં સહાય કરાશે”એવી જાહેરાત છે.ત્યાં પણ જણાવાયું છે કે” શિબિરમાં હાજરી આપવા માટે પ્રવાસ અને રહેવાનો ખર્ચ ટાળી શકાય તો રજિસ્ટ્રેશનના ખર્ચની(સો-સવાસો ડૉલરની)જવાબદારી શિબિરાર્થીઓના માથે રહે.”

કવિતાને (કે ઇતર સાહિત્ય પ્રકારો પણ કવિતા જેટલો ઉહાપોહ નથી મેળવી શકતા!)
પ્રજાથી દૂર રાખવી કે પ્રજાને કવિતામાં ફરીથી રસ લેતી કરી દેવી,એ વિશ્વના પ્રાંગણમાં થયા કરતી ચર્ચામાંથી એક વાત તો ચોક્કસ ફલિત થાય છે કે ગમે તે થાય પણ કવિતાને પુનઃપ્રસ્થાપિત કરો.પરિણામે કાવ્ય જગતમાં વિખવાદ એક જ કામ કરે છેઃ એ પોતાના પર જ હુમલો કરે છે ફરી ફરીને આવા તણખા છતાંય લોકોને ફરી કાવ્યમાં રસ લેતા કરવા મથ્યા જ કરે છે;કારણ કે આત્મલક્ષી અને પરલક્ષી,બન્ને પાસાઓ રસના તૂટી પડેલા વિચારને ફરીથી કાર્યરત કરવા અને અર્થ આપવા આવશ્યક છે.હસવું અને લોટ ફાકવું એક સાથે ન થાય તો બન્ને ક્રિયાઓને છૂટી પાડી પુરી કરાવવી જોઇએઃ એ કિમિયો કાવ્ય સંસ્કૃતિ કરતી દેખાય છે.

આપણે સૌંદર્ય વિભાવનામાંથી મૂળગામીપણા(originality)ની વિભાવનામાં પણ પ્રવેશ કર્યો,પણ એ કોઇ રસમૂલક પ્રકાર નથી.આવી કવિતા ચાલશે કે નહીં ચાલે,એ ચર્ચા કવિતાને માત્ર કોઇક પ્રકારના કામચલાઉ તંત્ર સ્વરૂપે મૂકી આપે છે.આપણે કાર્ય-કારણ સિધ્ધાંતની અસરમાં સતત જીવ્યા કરીએ છીએ અને એ આપણી ઊંડામાં ઊંડી નબળાઈ છે,રસ સંદર્ભે,વાસ્તવિક ક્ષમતા માટે.કવિતા એના વૈયક્તિક સ્વરૂપ માટે પણ સફળ થાય છે,જેમ કે ગેય રચનાઓ જે એના આંતરિક સ્વરૂપ-શબ્દ પસંદગી-અને એ પ્રકારના વ્યાપક સામાજિક વપરાશને કારણે કથનાત્મકતામાં સરકી ગયેલી છે.કવિતા હમેશા આપણા મૂલ્યો સાથે અથડાયા કરી છે,જે આપણી વ્યક્તિલકક્ષી સંદિગ્ધ રજૂઆતમાં સતત કામ કર્યા કરે છે.

કદાચ બે કારણોસર કવિતામાંથી પ્રજાનો,વિશ્વસ્તરે પણ,રસ ઊતરી ગયો હશે.પહેલું કવિતાને બદલે કવિતા ફરતે ઊભી કરાયેલી/થયેલી જટિલ/સંદિગ્ધ વિવેચન પ્રવૃત્તિ.કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ થતાં જ તેને અભિપ્રાય માટે મોકલી દેવાય છે,સામયિકોમાં,જ્યાં સૌંદર્યમૂલક વ્યાખ્યાઓ સતત બદલાયા કરે છે.પાઠક હજું સમજે તે પહેલાં એને કોઇ ચોક્કસ નિરાશામાંથી પસાર થવું પડે છે.જે સંજ્ઞાઓ અને વ્યાખ્યાઓના આકરા પ્રહારોથી ઉદભવે છે.સતત એવુંય જોવા મળે છે કે ઘણા સર્જકો પણ આ બદલાતી પરિભાષાઓ સાથે સાતત્ય જાળવી નથી શકતા,તો સામાન્ય માણસની તો વાત જ ક્યાં કરવી! પેંગ્વીન પ્રકાશને ૯૩૨ પાના ભરી
સંજ્ઞા – પરિભાષા અને સિધ્ધાંતો-મત(isms)વગેરે વિશે માહિતિ પ્રગટ કરી છે,અને સાથે સાથે ૫૦’મહત્વના’ લેખકોના પરિચયનું પુસ્તક પણ.જે સાહિત્યના અત્યાધૂનિક(કે અનુઆધૂનિક!)-પોસ્ટમોર્ડન-પ્રવાહોના પ્રણેતાઓ છે.કેટલા વિદ્યાર્થીઓ,માસ્તરો કે પ્રજાજનો આ વિશે માહિતગાર છે?કયો ગુજરાતી,અમેરિકન/ઇંગ્લિશ ગુજરાતી કે અમેરિકન અંગ્રેજ આ પુસ્તકો ખરીદવા કે વાંચવા તૈયાર છે? જે વાક્ય રોબર્ટ ફ્રોસ્ટમાં શરૂ થયું હતું કે “આનંદમાં શરૂ થાય એને ડાહપણમાં અંત પામે” એ રોબર્ટ લોવેલ સુધી આવતાં ફરી ગયું હતું,”ડાહપણમાં શરૂ થાય છે,શંકામાં મત્યુ પામે છે.”અને આપણા સમય સુધી આવતા હવે તો એવું કહેવું પડે કે,- જે ગઈ કાલે હતું,તે આજે કાલગ્રસ્ત છે.- આપણે છેતેરીને બેવડાવાયેલા પરિવર્તનોમાંથી પસાર થઈ રહ્યાં છીએ રોજબરોજ.

બીજું કારણ,કવિતાને સંસ્થાઓ ઊભી કરી,સભ્યો બનાવી એને સંસ્થાનવાદી તો કરી જ,પણ, સાથે સાથે એને અલગ પાડેલા જૂથ માટેની પણ કરી દીધી.આને કારણે (અને એવાજ કારણો સર)કવિતાનું કુંડાળુ સંકુચિત થતું ગયું અને પરિણામે એ મેદાન મટી હોળીચકલા જેવી સ્થિતિમાં આવી ઊભી રહી,કવિતાને અને કવિતાના વ્યાપને આપણે સીમિત કરી નાની બનાવી દીધી.હવે આ સભ્યો ‘અન્યતર’ પ્રજાજન જેવા દેખાવા-ઓળખાવા માંડ્યા.મુંબઈમાં કવિ સૂચકને ઘેર કાવ્ય વાંચન કે બુધસભામાં થાય તેમ ઘરગથ્થુ પ્રવૃત્તિ થઈ ગઈ,મુંબઈમાં(મારા સહિત)થેલાવાળા કવિઓ અનેક જોયા હતાં૭૦-૮૦ના દાયકામાં–કવિટોળું?! રે-મઠ કદાચ આપણું સૌથી મોટું ઉદાહરણ હશે,આવું મિલન સાહિત્ય સર્જન કવિતાને promote નથી કરતું,પણ એને subculture માં ફેરવે છે અને પછી બધું વિખરાઈ જતાં કવિતાનો વિકાસ અટકી જાય છે.એમાંથી એકાદ કે બે-ચાર કવિ મળે છે જે પોતાનો આગવો સંવાદ ઊભો કરે છે.હાલ એવા થેલાવાળા કેટલાય કવિ છે જે લખતા બંધ થઈ ગયાં,અને એમાંથી આવેલા કવિઓ એક સંગ્રહ આપી થાકી ગયાં છે.એમના પ્રત્યે બેદરકારી દેખાડાય છે એમના કાવ્યો વિશે ન લખીને!જ્યારે કવિ બીજા કવિ વિશે લખે ત્યારે આ સ્થિતિ ઉદભવે છે,એમાં સંબંધોની અને હિતકારી તત્વોની આપ-લે થાય છે.આપણા ગુજરાતી મેગેઝીનોમાં-હુ તારૂં છાપું-તું મારૂં છાપ-એવું પણ જોવા મળે છે,વૈરવૈમસ્ય સાથે,છેક અમેરિકાથી બોમ્બે-વડોદરા સુધી.કવિતા,ક્યાં સુધી આપણે ‘નાની ને નાની’ કર્યા કરીશું?

ગુજરાતી ભાષીઓમાં રસનો અભાવ છે,એવું કહીએ ત્યારે એનો અર્થ એવો નથી કે તેઓ અ-રસિક છે કે એમનો રસ સારો નથી કે એમનો રસ કેળવાયેલો નથી કે ગુજરાતી ભાષામાં સારી કવિતા નથી લખાતી.પણ એનો અર્થ એ છે કે ગુજરાતી પાઠક/શ્રોતા કોઇક પ્રકારની ભાવશૂન્યતા અને અજાણતામાં ઊતરી ગયો છે.૭૦૦થી૧૦૦૦ નકલો વેચાતા વર્ષો લાગે( અને પાઠ્યપુસ્તક બને તો જ જલ્દી વેચાય!)એ જ લટકતી હતાશા છે.કવિતા પ્રત્યે-કે સાહિત્ય પ્રત્યે-પ્રજામાં કેળવાયેલી બેદરકારી અને અવગણના કે ઉપેક્ષા એ તરફ આંગળી ચીંધે છે કે આ બધાં બીજું શું વાંચે છે? કે ખૂબ નહિવત વાંચે છે? કે ફેસબુકીયા થઈ ગયા છે? કવિતામાંથી ઉખડી ગયેલો રસઃ આપણો સાહિત્ય સાથેનો અદ્વૈત સંબંધ કચડાઈ ગયો છે.

સર્જકનો સૌદર્યમૂલક અભિગમ(aesthetic trend) બદલવામાં કોણ/શું કારણભૂત છે? જેનો રસ નમી ગયો છે તે વાંચનાર કે પ્રકાશક? ગુજરાતી પ્રકાશન/સાહિત્યમાં સંપાદિત (કરાવેલાં!) પુસ્તકોનું ચલણ વધારે દેખાય છે.પ્રકાશકો કરાવડાવે છે,સર્જક વ્યવસ્થા/રચના(system)થી નબળો થતો જાય છે! કે પછી સાહિત્ય ઊંડી સુઝ કે બૃહદ બૌધ્ધિક ક્ષમતા માગી લે છે પાઠક પાસે,જે લોકોએ કેળવી નથી,કે પછી સાહિત્ય જગત વધારે પડતું પારિભાષિક થઈ ગયું છે? પ્રશ્ન ખોટો છે,છતાં પૂછવાનું મન થાય છે ,પ્રજાને કેવી રીતે કવિતામાં રસ લેતી કરી શકાય? એવો કયો માર્ગ જે કવિને ફરી પોતાની પ્રજા પાસે લઈ જશે,જ્યારે ભવઈના વેશ ખૂલ્લા નાનકડા મેદાનમાં ભજવાતા બંધ થઈ ગયાં? જે લોકોએ કવિતા મૃત્યુ પામી છે એવીજાહેરાતો કરી કે વાતો કરી છે તે બધાં નબળા મનના છે-વિવેચક હોય કે કવિ હોય-મૂળગામી હકિકત એ છે કે કવિતાનો હ્રાસ થયો છે,(ચોકઠાદાર,ચટાકેદાર ક્ર ચોટદાર થઈ ગઈ!)સર્જક અડીખમ છે,વાંચનાર માટે વિકલ્પો કઠીન બન્યા છે( ચાર્લ્સ બર્ન્સ્ટિન(Charles Bernstein)નો કવિતા અઘરી છે? લેખનો ઉલ્લેખ અહીં અસ્થાને નહી રહે.)કે કવિતા અને વિવેચને ભેગાં થઈ નવું સ્વરૂપ ધારણ કરવું પડશે? રૂખ બદલવો પડશે?
(૯-૩૦-૨૦૦૭)

પરિશિષ્ટઃ-
૧) લીટલ મેગેઝીનના નેજા હેઠળ પ્રકાશિત થતાં-આપણા કેટલાં?-સામયિકો એટલાં બધાં વધી ગયાં કે એને વાંચવા માટે અથાક પ્રયત્ન કરવો પડે છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સતત મથ્યા કરવું પડે છે.આ નાના સામયિકોએ જાતે પોતાનો વેરી ઊભો કર્યો,કારણકે આવા સામયિકો કવિતાને સમજદારી પૂર્વક વ્યક્ત નથી કરી પણ અતિશય પ્રેમ કરી વ્યક્ત કરી છે.

૨)
કવિતાને યુનિવર્સિટીઓમાં ળાઇ ગયા પછી ત્યાં પારિભાષિક પ્રવૃત્તિ કે સ્કોલરશીપ તરફ વાળી દેવાઈ,જેની સાથે સર્જકોને ખૂબ ઓછી લેવાદેવા છે અથવા જાણકારી છે.ફેકલ્ટીઓમાં વિવેચન અને સર્ટિફિકૅશન એ બેનું મિશ્રણ થઈ ગયું પરિણામે ભણાવતો સર્જક એની સાથેના સમવ્યવસાયીથી અતડો થઈ ગયો.આની આડઅસર એ થઈ કે ડિપાર્ટમન્ટમાં કવિતા વાંચન પ્રવૃત્તિ ઘટી ગઈ અને વધારે પડતી થીયરીની ચર્ચા થવા માંડી-જે કૃતિલક્ષી હોય છે,એક કૃતિ પૂરતી મર્યાદિત જ.કેટલીક યુનિવર્સિટીઓના વિભાગોમાં તો સર્જકો અને વિવેચકો વચ્ચે ખૂલ્લે આમ વાક્યુધ્ધ(અને ખુરશીયુધ્ધ)ચાલતું હોય છે.બન્નેને એક છાપરા તળે સાથે મૂકતા વક્રતાને કારણે એ ટોળાવાદી કે સીમાવાદી થઈ ગયાં.શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં જ વિખૂટા પડી ગયેલાં આ સ્રજકોનો વિષય માનવ અસ્તિત્વ હોવો જોઇએ,તેને બદલે એ બધાં’શિક્ષણ મંત્રિઓ’થઈ ગયાં.!

૩)
રાજકારણમાં થયું તેવું કળાક્ષેત્રે પણ બન્યું.રાજકારણમાં રચ્યા પચ્યા સેનેટરોથી માંડી પ્રેસીડન્ટ સુધી બધાં ફાઈનાન્સીયલ ગ્લેમર અને અપરક્લાસ અથવા સ્થાપિત હિતોથી અજવાળાયેલાં છે.સીક્રેટ સોસાયટીના સ્ભ્ય પણ બન્યા છે,એવી જ રીતે માત્ર મનોરંજન માટે ઉદભવેલાં કાર્યક્રમો-ગઝલ સંધ્યા,ભજન સંધ્યા,મુઝીકલ નાઈટ્સ/સંગીત સમેલનો વગેરેથી પ્રજાનું ધ્યાન કે રસ એ તરફ વાળી દેવાતા કવિતામાંથી નીકળી ગયું.કેવળ મનોરંજન આપતા જીવંત પ્રસારણો સામે હવે માધ્યમો-ટી વી.,ઇન્ટરનેટ,ફેસબુક વગેરે પણ ભળ્યાં.આપણી ઝી-ટીવી પર હપ્તે હપ્તે રજુ થતી સીરીયલ્સ અને સારેગામા કે DID વગેરે લોકોને ઘર બહાર જતાં રોકી દે છે.સિનેમાગ્રહોના મૉલ થઈ ગયાં તેની પાછળ ડીવીડી જછે.ઈલેક્ટ્રોનિક્સના વિકાસથી આપણે દૂર રહી એકબીજા નજીક છીએઃઅજાણ્યા ઓળખીતા.આજે અમેરિકા તથા બીજે બધે છાપાં,સામયિકોમાંથી ક્રોસવર્ડ પઝલ-આડીચાવી-ઊભીચાવી-બંધ કરી એને સ્થાને સુડોકુ મૂકી દેવાયું-શ્બ્દ ગયો,આંકડા પેસી ગયા.

૪)
એઝરા પાઉન્ડે લખ્યું,” purify the words of the tribe.” ત્યારે આપણને ખબર પડવી જ જોઇતી હતી કે કવિતાનો શબ્દ એનાઅર્થથીપુષ્ટ/ઉર્જીત(charge) થયેલો છે.ભર્તૃહરી કહે છે તેમ શબ્દ સ્ફોટ છે.આ બધામ સર્જકો- આજના કે ગઈકાલના-હમેશા ફરી ફરીને કવિતાની, અને કવિ શબ્દની પ્રજા પ્રત્યે જવાબદારી છે તે પ્રત્યે અંગૂલી નિર્દેશ કરતા આવ્યા છે.’યા હોમ કરી પડો ફતેહ છે આગે’ત્યાંથી બીજા વિશ્વયુધ્ધ પછી જ્યોર્જ ઑરવેલે કહ્યું,’one aught to recognise that the present political chaos is connected with the decay of language…’ ત્યાં સુધી ,જે ભાષા નબળી,લપટી,પાણીપોચી કે ગલગલીયાં કરે તેવી મનોરંજક થઈ જાય તેનું સાહિત્ય સસ્તુ છે,રખડી ગયેલું છેઃકશા પણ ધ્યેય વગર.

૫)
વિશ્વ સાહિત્યમાં થયું છે તેમ આપણે ત્યાં પણ કવિતાએ વૃત્ત કાવ્યમાંથી(verse) ગીત-ઉર્મિગીત(lyric) તરફ ગતિ કરી.અને,એમાં મરણોન્મુખ રોમેન્ટીસીઝમનો અતિરેક થતાં જેને ખરેખર કાવ્ય લખવા હતાં તે ગદ્ય તરફ વળી ગયા અને કવિતા આજે ગદ્ય સ્વરૂપે આવે છે.આપણે તો વળીવળીને ગીત-ગઝલ તરફ પાછા જઈએ છીએ,પરિણામે ગુજરાતી સાહિત્ય આ બે કાવ્ય પ્રકારથી પીડાઈ રહ્યું છે !?

૬)
કશુંક નવું કરવું હવે જરૂરી છે.એ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે સર્જક પ્રજા સાથેના એના સંબંધોમાં ધરમૂળથી ફેરફાર લાવશે,અને વાંચનારા સાથે નવેસરથી,નવાસ્તરે વાતો કરશે,અને સ્વીકારી લેશે કે તેઓ સમજે છે.કોઇકે તો વ્હીટમેન સમ કહેવું જરૂરી છે કે’i celebrate myself,and sing myself,and what i assume, you shall assume.’

૭)
ગુજરાતી કવિતાએ પ્રજા સુધી પહોંચવું હોય તો પ્રજા પાસે જવું જોઇએ.એમણે પહેલાં ભવૈયા ખેલ કરવા જતા હતા તેમ ફરી જવું પડશે.મોટા મોટા મકાનો નીચે કે સોસાયટીઓમાં કાવ્ય વાંચવાનું આયોજન કરવું પડશે,અને તેપણ બહુભાષી.એ જ રીતે કોલેજો અને વિદ્યાપીઠોના ક્લાસરૂમમાં પણ કાવ્યવામ્ચનનું આયોજન આવશ્યક છે,૩૨ વરસ પછી એમ.એસ યુનિવર્સીટીમાં ડૉ.મહેશ ચંપકલાલ શાહ અને સુધાબેનના સહકારથી નવી પેઢી સાથે કાવ્યવાંચનનું આયોજન કર્યું હતું.વિદ્યાર્થીઓને આવાં વાંચન સાથે જોડી આપવાથી જે સંવેદન લુપ્ત થઈ ગયું તે ફરીથી કાર્યરત થશે.સાંપ્રત કાળે ગીત -ગઝલ-અને રાધા-કૃષ્ણ ભાવથી રચાતી ગુજરાતી કવિતા કેવળ ‘ જૂનવાણી લાગેછે.’

૮)
છેલ્લે એક વાતનો ઉલ્લેખ કરવો ઘટે,હવે પુસ્તકોની વાંચવાની વાત તો બાજુ પર રહી,લોકો છાપુ વાંચવામાં ૨૦-૨૨ મિનીટ વાપરે છે.અને આ સાથે ઈન્ટરનેટ-વેબસાઈટો ખૂલતા પુસ્તકોની ખરીદી પણ ઘટી ગઈ.ન્યુ ડીરેક્શને હમણા જ જાહેર કર્યું છે એના વાર્ષિક રીપોર્ટમાં કે એના પુસ્તકોનું વેચાણ વિશ્વ સ્તરે ૪-થી ૫ % ઘટી ગયું છે.( અને ગુજરાતી પુસ્તકોનું કદાચ ૪-થી – ૫ ટકા જ થતું હશે વર્ષે!!)આ નવું સાયબરકલ્ચર નવિ ફેરવિચારણા માગે છે,આ નવી ઇન્ટરએક્ટીવ પધ્ધતિએ માણસોની ટેવો બદલી છે,કૌટુંબિક બંધરણ બદલ્યાં છે,સંબંધો પણ,અને સાથે સાથે દરેક કુટુંબોની ખરીદી પધ્ધતિ બદલાઈ ગઈ છે.આ નવી ઇલેક્ટ્રોનિક કવિતા(અથવા નુ મીડિયા પોએટ્રી.) દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય અને નાદ તત્વ મિશ્રણ બેગાં કરી ઘડેલી અને સાથે સાથે ચોમેરે વિખેરેલી(composed and disseminated)કમ્પ્યુટર પર વંચાય છે અને સાથે સાથે એ વિવિધ સાપેક્ષ સ્થિતિમાં,ગોઠવણીમાં જોઇ શકાય અને /અથવા એના વપરાશકાર દ્વારા પુનઃગોઠવણી પણ કરી શકાય છે.આ ઇલેક્ટ્રોનિક કવિતા માણસ અને બુધ્ધિશાળી મશીન વચ્ચે સાયબર એનર્જી(synergy)માગી લે છે.આનાથી આપણને એક જ નુકશાન થ્યું કે ગઈકાલે જે કાવ્ય પધ્ધતિ-છપાઈને આવતી-તૂટી પડી અને મીડિયા પોએટ્રી ભવિષ્ય માટે ગહનપણે ધ્વનિત કરી ગઈ,નવી સાયબર અસરથી ઉદભવેલી વિચારાણા અને એના ધ્વનિ વિશે વિગતે ફરી કોઈકવાર..અસ્તુ.
(૯-૩૦-૨૦૦૯)