ઝીણા કાવ્ય

ફેબ્રુવારી 15, 2015

૧) ધુમ્મસનો પહેલો દિવસ
શહેર આખું
સાવ ફીક્કુ/ઝાંખું પડી ગયું છે.

૨)
ઉનાળુ ચિત્ર

વાદળ રંગીન ફેરફાર છે,
લસરતી દાઝેલી કોરથીઃ
સમય વર્તાય છે.


અનુથી છૂટા પડ્યા પછીના કાવ્ય-૪

જાન્યુઆરી 1, 2015

૧)
હવે બેઠો બેઠો હું મારા શબ્દો બાળૂં
ચામડીમાં બન્ને તરફ.ભોળો ભા.

૨)
પવનમાં ઘસઈ દિવસ કાળો થઈ જાય,
વરસાદ મટીમાં ભીનો ભીનો સોડાય,
સમુદ્ર ચંદ્રને કિનારે તાણી જવા મથે,
એક કરચલો ખૂરશીમાં રેતી નાખી
મારી જેમ શૂન્યમન્સ્ક ભૂરૂં તાકી રહે.

૩)
તને યાદ કરી
તારામાં જીવવું ધબકતું રાખું છું,
એ રીતે એકમેકના અણું આપણેઃ
હવે કલ્પના જેવાં અ-સ્પૃષ્ય છીએ.

૪)
તું પણ
એ જ વૃત્તાંત કહેતી હોઈશ
શ્યામ રાખ જેવાં,
આપણી ચોળાયેલી ચાદરમાંથી
ખંખેરાયેલાં…

૫)
તારે માટે લખેલાં દરેક કાવ્ય
હવે હું બીજી સ્ત્રીઓ પાસે વાંચું છું.

૬)
મારા બોલવામાં
શરીર ખખડાવીશ અને સ્વાસ સંતાડીશ
રાત્રે કોઇ સંભોગમાં વ્યસ્ત હશે,
અને કોઇ દસમા માળેથી કૂદ્યો હશેઃ
હું જે તારામાં સાક્ષાત નથી એ ક્યાંય વિદ્યમાન નથી.

૭)
તારા ખમીસમાં ફડફડતો પવન,
મોટરગાડીને ડરાવતો તારો કૂતરો
હજું કાનમાં વાગે છે.
માણેકચોકમાં ભૂખ ફાડતું બળેલું તેલઃ
અને ઘોઘરે આંસુ સુધી ડંખેલી
મસાલા સોડા,હવે આ બધું તું તું ને તું.

૮)
હવે સાચવજે
બીજાંઓમાં ક્યાંય ભટકી ન જવાય,
તારામાં ભટકી ગયેલો હું
હજું મને મળ્યો નથીઃ
હું તડકે બળ્યો સ્વપ્નજાગૃત છું,,,

૯)
તેં ઓળંગ્યો હતો,ભીનો ઉંબરો
ઘેરી પરસાળ.
શબ્દમાં આપણા પડછાયા સળવળે,કશુંક
સમય મારા પર ફરી વળ્યો
અને ગડીવાળી દીધી મારી.

૧૦)
હવે કશું બાકી રહ્યું લખવાનું;
ખાલીપીલી સિવાય!

ડિસેમ્બર-૨૦૧૪


અનુથી છૂટા પડ્યા પછીના કાવ્ય-3

ડિસેમ્બર 25, 2014

૧)
તને સ્પર્શેલાં દરેક અંગમાં
સંસ્મૃતિ deathlessness અનુભવે છેઃ
તારી ગેરહાજરી મારૂં મૃત્યુ છે.

૨)
તારામાંથી છૂટી ગયેલાં દિવસો
કાળક્રમે વૃધ્ધ થાય છેઃ
પછી કાળિયું,રોટલો,બીડી અને રહાણ.

૩)
અંધકાર મારામાં રોજ ઉઠે છે,
સવાર કણસે,અને
બારીમાંથી ઘોંઘાટ મને ઉઝરડે.
ભૂખમાંથી આનંદ ઉજવવો
એનાથી વધું સહેલું શું હોય.

૪)
કૃષ્ણ વિશે ખોદકામ થાય એમ
મારામાં ગંઠાયેલાં તારા પ્રસ્તરો ઉખડે
નવરાશ પળોમાંઃ
સાક્ષાત્કારનું સ્વપ્ન,સોગટાબાજી..

૫)
ઇશ્વર વર્ષો પહેલાં છોડી ગયો હતો,
પશ્ચાતાપદગ્ધ મૃત્યુ માટેઃ
તું મને ગઈકાલે જ છોડી ગઈ હતી-
એ મારો ઇતિહાસ અને આપણી મરણાધીનતા.

૬)
અજવાળૂં અને હું,મળસ્કે ફૂટપાથ પર
દૂકાનના કાચમાં,જડબેસલાક ઠૂંઠવાતા,અંદરમાંથી બહાર ઊભાં હતાં.
પાછળ ધુમ્મસ બોળ્યું,લાલ-પીળું,ટપકાદાર શહેરઃ
હવે બધું-
તારું રડવું અને બન્ને કપ એકમેકમાં મૂકી ગોઠવેલી
બ્રા જેવું સ્પષ્ટ છે.

૭)
હું તાકી રહું છું-
તારી ગેરહાજરીમાં.
હવે હું બધું થઈ શકું છું
અને કશું નહીંઃ
થાકેલી સદીમાં આપણે ઉદવેગજનક રમત.

૮)
જતાં પહેલાં,
મૂકી ગયેલી ખીચડીને તપેલી ચોંટી ગઈ હતી.
સ્વાદ,ઇચ્છા અને બળતરાઃ
ટૂંકી જીંદગીના ભૂવા છે.

૯)
તારી ગેરહાજરી,ડાર્વિને,મને દત્તક લીધો.
પછી
નહોરવાળા પ્રાણી તરીકે છૂટો મૂકી દીધો,
જે પામ્યો હતો
તે બધુંઃ
હવે કૂતરાની સાવધાનીથી લૂસ પડી રહ્યું છે.

૧૦)
બીજો એક દિવસ પસાર થઈ ગયો,
કૂતરા,પાંદડાં,ધૂળ,તરંગાદિ પસાર થઈ જાય,
શરીર સ્વીકારે એટલું જ દેખાય અને અડકાય.
હું તારા પડછાયામાં તરું-
શક્યતા અઘરો શબ્દ છે
અને કઠણાઇથી એ હકિકત છે.

[રહાણ=સવારનો કુમળો તડકો
ડાર્વિન=વૈજ્ઞાનિક]

(ડિસેમ્બર-૨૦૧૪)


અનુથી છૂટા પડ્યા પછીના કાવ્ય-૨

ડિસેમ્બર 18, 2014

૧)
હવે નાનકડી ભાષામાં
સાહિત્યિક પ્રેમ લખી
ફરીથી એક અજાણ્યા કવિને શોધું છુંઃ
જેની આંગળી હિમદગ્ધ છે.
૨)
વરસાદ બરફમાં આંગળી નાખી
પોતાને મારી નાખે છે.વાછટ બારીમાં બબડે.
તારામાં ફાટ્ફાટ નગ્ન તડકોઃ
હવે ઠેસ અને ઊડતી ધૂળ.
૩)
હું વત્તા,
અને પુસ્તકો પર જામતો દળ,
ખરતી પોપડીમાં પછડાતું અરવઃ
અબજો રજકણમાં સળવળતું.
૪)
તેં દરવાજો ખોલ્યો
હું ઉઘડ્યો હતો
તું ભીનીભદ થઈ ગઈ હતી
હું કોરોધાકોર બહાર નિકળ્યો હતોઃ
આપણાં ધરાયેલાં તન કાવ્યાત્મક થયાં હતાં.
૫)
કહેવાય છે
આપણે આયનાના વિશ્વમાં હયાત છીએ,
તારો ચહેરો
ભીંતના કાંણામાંથી આલ્ફ્રેડ પ્રૂફ્રોકે ખૂંદેલી
ગલી તાકી રહે છેઃ
ખબર નથી કોણ રિક્ત છે?
૬)
દરિયાઈ પક્ષીએ ફેંકેલી ચીસો
એકમેકમાં અથડાઈ સમુદ્ર ડોહળે,
કિનારે સૂતેલી તારી ભીનાશમાંથી
ક્રોધિત સાગરઃ
પાણીદાર ભૂરા ચપ્પાથી,તને ચીરી,ફીણ કાઢે પડખામાંથી.
એક બહાનું રસળે તારામાંથી.
૭)
એક આયનો મને ચીતરે.
પડદામાંથી નબળો તડકો મારો પલંગ પાથરે
પડદો સંધ્યાકાળ જેવું બપોરે ટમટમેઃ
અરીસામાં છાપેલાં મને પંજાથી તેં ઢાંકી દીધો
ચાટલામાં ઇમિગ્રન્ટ ફિંગરપ્રિન્ટ ચાડી ખાય.
૮)
જો તને ન બદલી શકું ફેરફારમાં
આપણી વચ્ચેના જોજનમાં ફેરફાર કરી નાખીશ.
હું ઝીણી ભાષામાં ગાળ બબડતો ઊઠ્યો હતો.
૯)
તારા સ્પર્શમાં
સંવેદન ચાકડે બીબું થઈ ગયું હતું
સ્પર્શ તત્કાલ ઓલવાતી સંસ્મૃતિ
તડકામાં રજકણો હવે રસળે
સંસ્મૃતિ એના ઠાલા ભારથી ભરેલી છે.
૧૦)
મારી બા બારીએ ઊભા રાખેલા તડકાના
સૂનકારથી ગભરાય છે
તું તો ચીરીને વટાણાય ફોલી આપતી હતી
ચીરાતા વટાણામાંથી ફાટેલો અવાજ હોઠે ચોંટે
મંદિરે ચંપલ તારાથી છૂટા પડી ગયાં
અને પછી
વિશેષ કશું નહીં
૧૨/૧૧ થી ૧૮/૨૦૧૪


અનુથી છૂટા પડ્યા પછીના કાવ્ય-૧

ડિસેમ્બર 13, 2014

૧)

ભૂંજાયેલો.

૨)
ત્યાં ખૂણે તારા આકારમાં લટકતી બ્રા
તને ભૂલી ગઈ છેઃ
હું તો કેવળ લોહી અને આંતરડાં.

૩)
તેં
મારામાંથી
અગ્નિ ચોરી લીધોઃ
હવે લોકો તારા ખબરઅંતર પૂછે છે.

૪)
તરાથી છૂટા પડ્યા પછી પણ
રેઝર કાપી ચામડી જેવું
તને જોડાઈ રહ્યો છું.

૫)
હવે લબડી પડેલો વૃધ્ધ;
સ્વપ્નદોષ
સ્વપ્નદોષ
સ્વપ્નદોષ..

૬)
હવે અમૂર્તતાની ઇચ્છાઓમાં
આપણા સેન્દ્રિય આલિંગન
ઉઘડે છે.

૭)
હવે સંસ્મૃતિનો લવારો,
આપણી હયાતીને ફરીથી
શોધી કાઢે છે.

૮)
આપણો જૂનો સોમવાર કૂતરાના મોઢા જેવો
લાંબો
અને તીખી ગંધબાળો પ્રાણવાયુ પરસેવો
બંધિયાર વાવની ગંધે સોડાય છે.

૯)
અચાનક ચંપલમાં
ઉનાળુ પગલાં ખળભળી
ધસ્યાંઃ
અને મોઢામાં તથા ઉપાન રેણૂએ આભ છાયું;
પછી દિવસે હળુ હળુ કપડાં ઉતાર્યાં.

૧૦)
હવે બધાં સાથે લોકબોલીમાં
વાતો નથી કરી શકતોઃ
અવાજમાં શબ્દો તડકાથી બ્લીચ થયાં છે.
૧૨/૫ થી ૧૨/ ૭/૨૦૧૪


ઘરઃબે જણ વચ્ચેની દલિલનું અરવ કાવ્ય

ડિસેમ્બર 10, 2014

Without the poet’s unique gift of combining an exceptional sensibility with an exceptional power over words, our ability, not merely to express, but even to feel any but the crudest emotions, will degenerate.

– T. S. Eliot, The Social Function of Poetry –

ઘર – સંજુ વાળા
બેવડ વળીને કોઈ ખૂણામાં ઊંધમુન્ધ સૂતું હોય અંધારું
ઘરમાં તો એવું પણ હોય !
તું ધારે ચકલીની લોહીજાણ ચાંચ વિશે કાચ વિશે હું ધારું
ઘરમાં તો એવું પણ હોય !
મોભાદાર પહેરવેશ પહેરીને બેઠેલા દીવાનું સ્થાન હોય નક્કી
અજવાળું ઓરડામાં આમ તેમ ફર્યા કરે, જાણે કોઈ વૃદ્ધ હોય જક્કી
સૌ સૌને પોતાનાં ગીત હોય તેમ છતાં ગણગણવું સૌનું સહિયારું
ઘરમાં તો એવું પણ હોય !
બેવડ વળીને કોઈ ખૂણામાં………
ચપટીભર ઘટના ‘ને ખોબોએક સપનાં લઇ વહી જાશે પાંચ-સાત દાયકા
સગપણના સરવાળા દંતકથા કહેવાશે, વાંધા પડે તો ઉડે વાયકા
તું કહેતી સામેની બારી તે આપણું આકાશ છે : હું કહેતો વારુ
ઘરમાં તો એવું પણ હોય !
બેવડ વળીને કોઈ ખૂણામાં……….
(સૌજન્ય સંજુઇવાળાઃ-ફેસબુક)

ઘર એક એવું સ્થળ છે જ્યાં કંકાસ છે,મથામણ છે,હૈયાધારણ છેઃઅહીં સાચા અર્થમાં શબ્દ દેહાંતર પામે છે.ઘર ભીંસ છે,મુક્તિ છે.એ શરૂઆતમાં કોયડો છે જે હળુ હળુ આપણને વણી વણી ઉકેલે છે.ઘરને ભૂસ્તર છે-અબરખ જેવાં પડોનું,રંગો દેખાડતું.કવિતા હળુ હળુ ઉકલતાં એ પડ છે.ઘર આપણી સામાજિકતા છે,અને એના બૃહદ અર્થમાં સત્તા અને વગ ધરાવતી બહુધા પરિવર્તન વિરોધી પ્રસ્થાપિત સંસ્થા છે.

પ્રસ્થાપિત મૂલ્યો અને સર્જનાત્મક મૂલ્યો વચ્ચે સર્જક-વિવેચક સંજુવાળાનું ‘ઘર’ પ્રસ્તરે છે.મનુષ્ય બંધારણથી મુક્ત છે અને તેનાથી જ અપૂર્ણ છે.મનુષ્ય શક્યતાઓથી સંચાલિત અસ્તિ છે.ઘરમાં સૂતેલું અંધારું સ્પષ્ટતાની અચોક્કસતા છે અને તે પણ નિશ્ચિત સ્થળે–ખૂણો!–ત્રિકોણમાંથી શરું થતું ચોરસ,તે ઘર!અને ‘ઘરમાં તો એવું પણ હોય!’એ નિશ્ચિત અનિશ્ચિતતાનું સૂચન છે.ઘર સ્વિકૃતિમાંથી અનુસ્વિકૃતિ તરફ અને ત્યાંથી anti-સ્વિકૃતિ તરફ પણ ગતિ કરી શકે છે જે અન્યતર ઊંબરો ઊભો કરે છે-આપણે શું છીએ અત્યારેઃ પૂર્વે,પછીથી વા દરમ્યાનમાં?સ્વીકારની ત્રણેવ અવસ્થા કવિને lyric impulse તરફ દોરી જાય છે તેથી જ કવિતા એવી આંતરિક બોલી છે જે બાહ્ય વાસ્તવિકતા સાથે બાથ ભીડે છે,અને તે કાળે સ્વિકૃતિ અને લિરિકને કયું તત્વ છૂટું પાડૅ તે કહેવું મુશ્કેલ થાય છે,પણ એ ઊંબર વટાવો તો એની પાર કોઇક ગૂઢ ઊંડાણ છે,metaphysical interactive વાતાવરણ છે!(જે સંજુવાળાની કવિતાઓની લાક્ષણીકતા રહી છે.)જીવવાની અનિશ્ચિતતાથી સંચાલિત પરિસ્થિતિ આપણું હોવું છે! ચકલીની ચાંચ કે કાચ વિદ્યમાન કે પારદર્શક અનિશ્ચિતતા છે,ધારવું નિશ્ચિતતા છે,લોહી પરિસ્થિતિ છે.આ બધું સંયુક્તપણે આપણી સામાજિકતા છે.ગીતનો પહેલો શબ્દ ‘બેવડ’ઘરની અસંગતતા કે અસ્પષ્ટતાને છંછેડે છે.ચકલી કાચ અને અંધારુ એકમેકના અસ્પષ્ટતાના પૂરક છે,નિશ્ચિતપણે.

બીજા અંતરામાં સ્થળાને પરિસ્થિતિ-ગણગણવું-એક ચોક્કસ પારંપરિક ચિત્રમાં ફેરવાય છે,ઉપમાથી.ઘરની આસ્થા જ ઘરનો મોભો છે.આપણી ગ્રામ્ય પારંપરિક સંરચનાના માળ્ખાને પહેલી પંક્તિમાં…મોભાદાર પહેરવેશ…અને બીજી પંક્તિમાં આપણા ઘરડાઓની નિષ્ક્રિયતાનો ચિતાર છે,વૃધ્ધ હોવું જક્કીપણું નથી અસહાયતા કે નિષ્ક્રિયતાની આડ પેદાશ છે.પેલું અજવાળું જેમ અરવ બંધિયાર ફરે,જીર્ણતા પણ એવી જ ફરે.માણસ હોવાની આ એક પરિસ્થિતિ છે.ઘર એક એવું સ્થળ છે જ્યાં દરેક જણ એકજણ છે છતાં દરેક પ્રકારની ગુસપુસ સંયુક્ત છે,વાતો કરવાની રીતભાત કે બોલીઓને કારણે આપણા અ-સૂરમાં પણ સુમેળ થતાં એમાં લયાવર્તન ઉદભવે છે અને એ જ…પોતાનાં ગીત…ખરચડાં પણ વ્યવહારુ !

life is too short કહેવાનું ચલણ અમેરિકામાં ખૂબ પ્રચલિત છે,ઇન્ડિયન લાઇફ સ્પેન(વિસ્તાર) ૬૮ વરસ છે(Times),આ કવિ પણ એ જ લાગણીથી ભરપૂર છે,પરિસ્થિતિ(ઘટના) સપનાં કરતાં અતિઅલ્પ છે.હોવાની ઉથલપાથલમાં સમયના સાતત્યથી જીવાઈ જવાય છે,પ્રવાહના ખળભળાટ સહીત. વહી જશે..માં સંભળાય છે લીસ્સી ગતિ,પણ આપણું રોજેરોજ જીવાતું સહિયારું જીવન ઘટનાયુક્ત છે-ઘટના લોપ કે હ્રાસ નથી!-અને દરેક ઘટના એક વાર્તા છે જે સમયના થરમાં દટાતી-વીતી-જાય છે,અને ફરી ઉખડી સંભારણાં તરીકે પાછી આવે છે,આવી શકે છે.દંતકથા આપણા વ્યક્તિત્વનું પુનઃપ્રસારણ છે, સંસ્મૃતિમાં.તો આની સામે સમાજ અને સામાજિક રીતભાત કૂથલી છે-જેમ અમેરિકા-ઇંગલેન્ડમાં ફોન કૂથલી (ગોસિપ)છે.આપણા સાંપ્રતમાં કદાચ સંમતિ કે સાથ પૂરવો જીવાતા જીવનનું મનોવિજ્ઞાન છે,-જીવન રથના બે પૈડા છે’એ કથન પાછળ આ સાંપ્રત મનોવૈજ્ઞાનિક પધ્ધતિ જ વિદ્યમાન છે,હશે ને! આપણા પ્રાચીનથી અર્વાચીન સુધી,ફેરફાર વગરનું મનોજગત પ્રવર્તમાન છે,એ માણસ હોવાનું ટૂંકાપણું નથી?! સહમતિ બંધ બેસતો વિરોધ છે!

પરિસ્થિતિ અને ગતિ વચ્ચે વિસ્તર્યા કરતું આ,બે જણ વચ્ચેની દલિલના અરવનું કાવ્ય છે.સર્જક કવિતામાં ઇમેજને મેટાફર સાથે ભેળવી એક ચોક્કસ અનુભૂતિને picture perfect expressionમાં મૂકી આપે છે,કાવ્યકળાને કવિતામાં કસવાની વૃત્તિ(creative activity) સંજુવાળામાં સ્પષ્ટતઃજોવા મળે છે.
૧૨-૮-૨૦૧૪


સાયબર સફરમાંથી…

નવેમ્બર 2, 2014

હું એક ચલચિત્રતો લગભગ રોજ રાત્રે જોઉં,મોટા ભાગના હું એક અઠવાડિયામાં ભૂલી જઉં.અવારનવાર અડધું પતતા મારા ધ્યાનમાં આવે કે પહેલાં એકવારતો મેંજોયું હતું-વા ક્યારેકતો બે વાર પણ.હું આ ફિલ્મો મનોરંજન માટે વાપરું.દોઢ કલાલ એ મને આનંદ આપે અને માથું હળવું કરી લેવા દે.સામાન્યતઃઆ ફિલ્મો નિશ્ચિત ચોકઠાબધ્ધ કથા અને મોટેભાગે ભાખી શકાતા નિષ્કર્ષવાળી,જેમાં ઘણું ઘટે અને થોડાં પ્રશ્ન પૂછી શકાય.
એવી પણ ફિલ્મો છે જે ઓછેવત્તે અંશે જોઉં.ફિલ્મ જે હું ક્યારેય ન ભૂલું,ફિલ્મ જે મારી સંસ્મ્રુતિમાં મહિના કે વર્ષો રહે,જે વિચારંમાં ફરી ફરી પાછી વળે અને દરેક પુનઃસંસ્મરણમાં અર્થઘટન બદલે.આ ફિલ્મો ઓછી ચોકઠાબધ્ધ,અભાખ્યથી અપરિચિત,અનેક પ્રશ્ન પેદા કરે અને મોટાભાગના અનુત્તર રહે.આવી ફિલ્મથી મારું માથું ભરાઈ જાય.એ એવી ફિલ્મ છે જે અનેકવાર વિવેચકો દ્વારા કાવ્યાત્મક કહેવાઈ છે.એ ફિલ્મ હોય શાશ્વત મુદ્દાને સંબધ્ધ.

પગથિયાં પર ધૂળ
જ્યારે ચલચિત્રને કાવ્યાત્મક તરીકે ઓળખાવાય,મોટા ભાગના પ્રેક્ષકો વિચારે કે એ ધીમું,ગૂઢ અને અગ્રાહ્ય હશે,કલાગ્રૂહ માટેનું ચલચિત્ર,જે પગથિયાં પરની ધૂળને વરંવાર દેખાડ્યા કરે.ધ્રૂજતુ ઘાસ અને વિક્ષિપ્તતા,સંદિગ્ધ,ચિત્રણ.જ્યારે કોઇ સમજ્યા વગર સૌંદર્ય જૂએ ત્યારે’કાવ્યાત્મક’શબ્દ કાયમ ઉપસી આવે.એક રીતે એ સમજી શકાય એમ છે.કવિ ટી. એસ. એલિયટે એકવાર સાચી રીતે કહ્યું છે,”મૂળભૂત(genuine) કાવ્ય સમજાતા પહેલાં સંવાદ રચી શકે છે.”[genuine poetry can communicate before it is understood]અનેક ફિલ્મ નિર્દેશકો આ વિધાનને એમના ક્ષેત્રમાં સાક્ષાત કરી શક્યા છે.દા.ત. ઇંગમાર બારીમાન,લુઇઝ બ્યુન્વેલ, ડેવિડ લિંચ,વગેરે.

‘કાવ્યાત્મક ચલચિત્ર’થી મને જે કવિતાને વિષય તરીકે સ્વીકારે તે નથી,જેમ’ડેડ પોએટ્સ સોસાયટી’પીટર વીરનું,વા’કવિતા’લિ ચેન્ગ-ડોંગનું,અકળને પામવા આવાં ચલચિત્ર કવિતાને કામે વળગાડે છે.તરૂણમાંથી પુખ્ત થતાં થોડાઘણા કુમારોને કાવ્ય દ્વરા પરિવર્તન શિખવાડતો શિક્ષક વા પોતાની જિંદગીના અકળ અનુભવ સમજાવવા મથતા દાદીમાં,જેમકે એના પ્રપૌત્રએ બળાત્કાર ગુજારી મારી નાખેલી છોકરી,કાવ્યમય વલણ અપનાવી.

આન્દ્રેય તારકોવસ્કી
કાવ્યાત્મક ચલચિત્ર એ ચિત્ર છે જે એના વિષય તરફ એવો જ અભિગમ અપનાવે જેમ કાવ્ય જગતમાં થાય.નહી કે પંક્તિબધ્ધ,તાર્કિક,કાર્યકારણદર્શક વા કથનાત્મક પણ સ્વચ્છંદ,સંલગ્ન,સાદ્રશ્યતા અને ભાષાકીય સંરચના કેન્દ્રિત.આ ક્ષેત્રનો એક તજજ્ઞ તે રશિયન દિગ્દર્શક આન્દ્રેય તારકોવસ્કી.એના ચલચિત્ર,જેમકે’ધ મીરર’,’નોસ્ટાલિજીયા’ વા ‘સ્ટોકર’લગભગ સાદ્રશ્યમૂલક અને અવ્યવસ્થિત સ્વરૂપના પરિણામ છે.આ કાવ્યાત્મક સાંનિધ્ય(મોન્ટાજ)સંરચના માનવ વાસ્તવિકતાની વિલક્ષણતા પંક્તિબધ્ધ સાંનિધ્ય કરતાં વિશેષરૂપે અભિવ્યક્ત કરે છે,દિગ્દર્શકના મતે.તમારે વિચાર કેવી રીતે ઉદભવ્યો અને વિકસ્યો એ બતાડવું હોય તો તમારી પાસે આકૃતિઓ(shapes) જોઇએ જે વ્યવસ્થિત તાર્કિક સંરચનાથી જૂદી પડે.આન્દ્રેય કવિતાથી વિક્સ્યો હતો,એના પિતા અર્સેની તારકોવસ્કી મહત્વના અને અતિપ્રિય કવિ હતા રશિયામાં.દિગ્દર્શકે પોતાના જીવન ચરિત્ર’સમયમાં શિલ્પકામ'(sculpting in time)માં-
મેં પસંદ કરી ઉમર જેની મહત્તાએ ચકાસી મારી
અમે ઉપડ્યા દક્ષિણે,કરી ધૂળ,વંટોળ પગથિયાં પર.
ઊંચું ફાલ્યું હતું ઘાસ.(અનુ.કીટી હન્ટર-બ્લેર)
એના પિતાની અસર કરતાં વધારે,ફિલ્મ અકાડમીના સખત નિયમો અને પાલન આવશ્યકતા સામે જજૂમવું,એનો ચેપ્લીન અને બારીમાન જેવા પ્રતિભા સંપન્ન માટે પ્રેમાદર અને આઇઝેનસ્ટાઈન જેવાં પૂર્વગામીની’ખોટી પસંદગી’ઓ સામે પ્રત્યાઘાત,એનો કવિતા માટેનો પ્રેમ જેણે એની વિલક્ષણ અને શશક્ત ફિલ્મ કારકિર્દીના પાયા નાખ્યા.

આત્મકથામાં જણાવે છે તેમ’કાવ્યાત્મક દલીલ મારી દ્રષ્ટિએ સિનેંમાની શક્યતા વિશે ખૂબ ઘરવટ કળાસ્વરૂપ છે,નિશ્ચિતપણે,કારણકે કવિતા વાસ્તવિકતાની અતિ નજીક છે.
આપણા વિચાર અને લાગણી અપૂર્ણ સંબંધિત આકૄતિથી બનેલા છે ,જે સ્વયંસ્ફૂર્ત આવે છે.કેટલાંક વધારે અંકુશિત,’વાસ્તવવાદી’બનાવેલાં ચલચિત્ર,સંબંધિત આકૃતિના ઉણપવાળાં,કૃત્રિમપણે વિકસાવેલ પ્રમાણભૂતતાને બદલે.’\

મિરર(અરિસો)
એવી ગેરસમજ,કે આવી ફિલ્મને પ્રેક્ષક નહીં મળે એ દ્રષ્ટિકોણે એની શરૂઆતની કારકિર્દીમાં વિવાદ સર્જ્યો હતો.એનું ઉત્તમ ઉદાહરણ એ પત્ર જે એક યુવાન મજૂરે ફિલ્મ જોયા પછી ટૂંક સમયમાં લખ્યો હતો.’ ગયા સપ્તાહે મેં ચાર વખત આ ફિલમ જોઇ.હુ ફિલ્મ જોવા ખાતર નથી જતી,ખરેખર જીવવા જઉં છું.અને અસલ કલાકાર તથા વાસ્તવિક પ્રેક્ષકો વચ્ચે હોવા.દરેક જે મને સંતાપે અને જેની ગેરહાજરી અનુભવું,જે મને વ્યથિત કરે,જે મને ગૂંગળાવે,સૂગ ચડાવે અને જે મને હૂંફ તથા આનંદ આપે,એ બધું જે મને જીવંત કરે અને જે મને મૃત્યુ પામવા દે-જેમ મિરર ચલચિત્રમાં છે,મેં એ બધું જોયું છે.પહેલીવાર એક ફિલ્મ મારે માટે વાસ્તવિકતા થઈ ગઈ.’

તારકોવસ્કી એની ફિલ્મમાં દેખાડે છે કે કવિતા કેવળ સ્વાયત્ત કળા નથી.કવિતાને અનન્ય ‘પધ્ધતિ’એ ઇતર કળા સ્વરૂપ સાથે સાંકળી વાસ્તવ નજીક જઈ શકાય.સાહિત્ય,થિયેટર,સંગીત,નૃત્ય અન્ય દ્રશ્યકળાદિ વાસ્તવ સાથે વધારે ગાઢત્વ કેળવી શકે છે કવિતા સાથે સંલગ્ન થઈ,કેવળ પોતિકા સ્વરૂપ સાથે એકત્વ રહેતી કળા કરતાં,જેમ કે પંક્તિબધ્ધ્તા,તર્કશાસ્ત્ર,લયબધ્ધ્તા,ગુણોત્તરતા અને જવાબ મેળવી આપવાનો અભિગમ.

આ દ્રષ્ટિએ મોર્ટન ફિલ્ડમેનના સંગીતમાં કાવ્ય છે,પેટ્રિક વેન ડ કેઇકનબર્ઘ(caekenbergh)ની ચિત્રકળામાં,જોન ફોસી(jon fosse)ના નાટકમાં,અને એલેઇન પટેલનું ગત્યાંદોલન(કોરિયોગ્રાફી),વગેરે.કોઇ વિચારશેકે આ પ્રમાણમાં ઓછાં જાણીતાં નામ છે,પણ એય પંક્તિબધ્ધ,મર્યાદિત,વિચાર છે.કવિતા એ દરેકને શાશ્વત સંબધ્ધતા આપશે.(સંવાદમાં રાખશે.)
અનુ.૩-૮-૨૦૧૪

http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/int_article/item/24149