રુબિકનું સતોડીયું-કાવ્ય ગુચ્છ-૨

ડિસેમ્બર 25, 2017

૧)
ભિખારી
ફૂટપાથ ખણકતાં ઘૃણા
તાકી રહે તમારી નિર્વાહ ખરચ
બેદરકારી ને જીવન બચાવી લેવા
કડાકા સમ ગોઠવેલું છે જેમ
સંતો સમયસર સમજણમાં ઊતરી આવે
આ સ્થળ રિક્તા સમૃધ્ધ છે
હાથ જ બંદૂક છે

૨)
દળ
ઉપણેલો ધુમ્મસ સમ ગોઠવાય
તમારી રેખાકૃતિ પર ખંખેરેલો
ફરી ગોઠવાય વેક્યુમ ક્લિનરામાંથી
પ્રયોગાત્મક જાત તપાસ દળ
ઘોડામાંથી ઉછળેલી રજકણ ખરીઓ
સૂર્યને ઘોડા હોય-અણુ વછૂટતા-
લોખંડી દાંત જડેલું પશુ

૩)
દક્ષા જાડી
તારો ચામડીમાં પેઠેલો હાથ રબરમાંની
ચામડી પર ચીટકી જતાં
ગોળ નખમાં લાગણી કરગરે છે
લક્કડ બજારની આગમાં બળેલું ઘર
ભૂલી ગયું ખેંચાયેલા સ્ત્રૈણ હાથ
મુજરામાં ફસાયેલા રંગીન પ્યાલા
તને સ્વપ્નથી બોલાવે તું પીછેહઠ કરું

૪)
શિલા
ચાક ચોળેલી.વૃક્ષો ઝૂકી લળી
દાંત ચીતરેલાં ફૂલોથી ચૂંબનો પછાડે
અંગ્રેજો માટે ખેંચેલા પંખા ખભામાં
દોરી એક આકાર સ્વીકારે
હોડી માંછલી દરીયો-સરખાં તરે
દરિયાઈ વનસ્પતિ પર અજવાળું વરાળ
શિલા રીત્સોએ* ચાકમાં અહલ્યા exorcised
[*આ ગ્રીક કવિએ ચીતરેલા પથ્થરઓનો ઉલ્લેખ.]

૫)
તાવ
ડેન્ગ્યુ તડકો,પ્રાચીન દેવ એમના
શ્વેત વાળ રમાડે ઉસપાર*થી ગાય
વીજળીદાર પડદો અન્ય યુગમાંથી
સ્વપ્નએ ખોયેલો અવાજ છિનાળ
બાળક અને ચોરેલી સ્ત્રી આનંદ છે
કાલે શું દેખાશે નહીં શાપ છે
જોયું કવિતા સત્ય છે આદિસ્વપ્નમાંથી
[*હરિવંશરાય બચ્ચનના કાવ્યમાંથી-
ઇસપાર પ્રિયે હમ હૈ,તુમ હો,મદિરા હૈ…ઉસપાર ન જાને ક્યા હોગા..]

૬)
સા રે ગ મ પા
રંગ બદલતો કાચીડો પહેલા
ખરીદી યાદ કરાવે તમારા અન્યતરની
પછીથી ગોઠવેલી ફરીથી
જાહેરાત વેપાર વેપાર વેપાર
ડૉલર પાઉન્ડ દીનાર દીનાર દીનાર
ફૂંકાતો લાચાર પવન પવન પવન
ફૂલેલો ગરમાગરમ શ્વાસ આણંદ આનંદ

૭)
ઉનાળો સરસ્વતીચંદ્રમાંથી
ધુમ્મસમાંથી સવાર પંખીઓને તાકી રહી હતી
છાતી પર વાળ ગૂંચળા સાપ જેવું વળગી રહ્યાંતા
ગાઢ શિથિલતા તલસ્પર્શી કોકરવાટ
લીલો પોપટ-કોઇ નથી જાણતાં
એ બધાં ક્યારે ગુજરી ગયાં
કરચમાં અણીદાર બળતી બપોર
સંતરામ બહાર કૃશમૃતની સોબત છોડી ગઈ

૮) આધૂનિકતા
રાજકારણ તમારી અન્યતા ઓળખાવે
જેમ ટી.વી.ના સમાચાર
શહેર ભૂલીજવાયેલી સ્ત્રી છે અને
વેઢા વેદના ગણવા કાપા છે
આંખો રુગ્ણ પાઠક છે
સમયઃ શકુનિના પાસા+ ટ્રોજન હોર્સ
સાંભળો વીજળીના ગોળામાંના તારને

૯)
બાળલીલા
નિષ્કપટ રજૂઆત મહભારતથી
સોલ્ઝેનિત્સિન સુધી ‘દ્રશ્યો મારા
બાળપણમાંથી રમે મારા પર્યંત’
ભીંત લટકી રહી છે ફોટાઓમાં
હાર્મોનિયમની ચાવીઓ જેવી ઉપસેલી
કશુંક કરવાથી દૂર જાતને રોકી રાખતી
માણસ મડદામાંથી કેવી રીતે તૈયાર થયો છે.

Advertisements

આલાં હોબ ગ્રિયેગના મૃત્યુના અનુસંધાનમાં…

ડિસેમ્બર 25, 2017

નોંધઃ- આજે ૧૯મી ફેબ્રુઆરીએ પંકજ શાહ અને જવાહર બક્ષીને ઇ-મેલ મોકલી.આલાં હોબ ગ્રિયેગ (ઇન્ડિયન ઉચ્ચાર-આલાં રાબ ગ્રિયે-alain robbe grillet)ગઈકાલે મ્રુત્યુ પામ્યા.આજે હોબ ગ્રિયેગ અને મિલન કુંદેરાના પુસ્તકો ‘ન્યુ નોવેલ’ અને ‘ધ આર્ટ ઓફ નોવેલ’વિશે લખવા વિચાર્યું હતું,તેની શરૂઆત કરવી હતી.
હાબ ગ્રિયેગ નવલકથાના બંધારણ વિશે વાત કરે છે,તો કુંદેરા સાહિત્યિક શ્રધ્ધામાંથી નવલકથા ઉત્કૃષ્ટ કેવીરીતે બને તેની માંડીને વાત કરે છે.એક વિવેચક છે-વિભાવનાથી બોલે છે,બીજો સર્જક છે-સહજ ભાવે વિદ્વત્તા પૂર્વક બોલે છે.
૧૯૫૦-૬૦ વચ્ચેના ગાળામાં પારંપરિક વાસ્તવવાદી નવલકથાના બંધારણ સામે ચર્ચાવિચારણા અસ્તિત્વમાં આવી,-જેને વિવેચકો આધુનિક અને અનુઆધુનિક વચ્ચે ફેલાયેલી તરેહ ગણાવે છે.- આ
‘નવી નવલકથા’નામે ઓળખાવેલી વિભાવનાનું વલણઃ રૂપક અને ઉપમાયુક્ત વૃતાંત ટાળી,વિગત પ્રચુર વર્ણન,સંદિગ્ધ અને બારીકાઈથી નિહાળેલું,મૂળમાંથી સમય અને સ્થળ છૂટાં પાડવા તરફનું હતું.
હાબ ગ્રિયેગે એમના ‘નોવા રોમાં'(ન્યુ નોવેલ)પુસ્તકમાં એવી દલીલ કરે છે કે સર્વજ્ઞ કથાકાર,સમય અને સ્થળની એકરાગતા,અનુક્રમે અને આશયનો ભ્રમ ઊભો કરે છે,જે આધુનિક અનુભૂતિના તૂટતા અને આકસ્મિક અથવા મૂળભૂત પણે છૂટ્યા કરતા અનિશ્ચિતપણા સાથે સુસંગત નથી.એના મતે નવ્ય નવલકથાનું કામ પરિવર્તનને સંઘરી એવી રીતે રજુ કરવાનું હોય કે જે ઘટના પર કોઇ નિશ્ચિત અર્થઘટન લાગુ પાડે અથવા ઘટનાને એવી રીતે ગોઠવી આપે કે એ નિશ્ચિત અર્થપ્રાપ્તિથી સમૃધ્ધ થાય.નવ્ય નવલકથાની સંદિગ્ધતા,એને વારંવાર વાંચવા અને ફરીફરી અર્થઘટન માટે આમંત્રણ આપે છે.રોલાં બાર્થે જેને writerly text નામ આપ્યું છે.

હોબ ગ્રિયેગ ‘ઇન ધ લૅબરિન્થ(૧૯૫૭)’માં સ્થિર અને અનુકૂળ વિશ્વની ઇચ્છા તોડી પાડે છે,વિશ્વમાં વિશ્વ,વાર્તામાં વાર્તા,જે ધીમે ધીમે એટલી હદે વિસ્તરે છે કે અંતે સાચી વાર્તા કઈ અને ભ્રામક કઈ એ નક્કી કરાતું નથી. એમની ઇતર નવલકથા અને ચલચિત્રમાંથી પાત્રો ફરીફરી પાછાં ફરે છે.જેથી એવું લાગે કે એનું સર્જન બહારના વિશ્વ સાથે સંબંધ ધરાવે છે,અને છતાં એ પોતાનામાં એક કાલ્પનિક વિશ્વ પણ છે જે માત્ર લખાણના-કે વૃતાંતના-પોતાના સહચર્યાત્મક તર્કનું અનુકરણ કરે છે.એમને પોતાના સમયની નવલકથા લખવી હતી જેનો સંબંધ પદાર્થ,અંગચેષ્ટા અને પરિસ્થિતિના અનુસંધાનમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી હોય,મનિવૈજ્ઞાનિક અને આદર્શયુક્ત’પ્રવચનો’પાત્રોની ક્રિયા પરથી ટાળીને.આ લેખકનું વિશ્વ નથી અર્થપૂર્ણ કે નથી અર્થહીન,તેને છે કેવળ હયાતી.એમની નવલકથામાં નથી પાત્ર નિરૂપણ કે બંધારણ કે કથાવસ્તુ.વાર્તા ફરીફરી આવ્યા કરતી ઇમેજીસમાંથી બંધાય છે જે કાંતો ખરેખરી આંખે જોવાયેલી કે જોઇ નોંધેલી છે,અથવા સ્વપ્ન અને સંસ્મૃતિમાંથી તારવાયેલી હોય છે.

‘નોવા રોમાં’પુસ્તકમાં એ લખે છે કે,’નવી નવલકથા’સંજ્ઞા કોઇ પરંપરા-સિધ્ધાંત કે એક દીશામાં-પધ્ધતિએ,કામ કરતા સર્જકસમુહનો સંકેત નથી,પણ આ સંજ્ઞા એ દરેકને લાગુ પડે છે જે નવું સ્વરૂપ નવલકથા માટે શોધે છે,સ્વરૂપ જે માણસ અને વિશ્વ વચ્ચેના સંબંધો વ્યક્ત કરવા શક્તિમાન હોય,અને એ બધાં માટે છે જે નવલકથા સર્જવા દ્રઢ થયેલાં છે,અર્થાત માણસને શોધવા.
હોબ ગ્રિયેગ એવી દલીલ કરે છે કે દરેક લેખકે વાસ્તવિક પદાર્થના વ્યક્તિભાવ વગરના વર્ણન કરવાં જોઇએ.વાંચનાર વિચારશે કે વિગતો અને ઘટના પાછળ શું સંતાયેલું છે.માનવ લાગણી કે સંબંધની સાફ કરેલી objective reality તરફ આલાંએ ધ્યાન આપ્યું છે,છતાં એ આગ્રહ રાખે છે કે આ નવી નવલકથા પૂર્ણતઃ સબ્જેક્ટિવ છે-વિશ્વ હમેશા પાત્રોની નજરે જોવાયું છે,નહીં કે સર્વજ્ઞ કથાકારની.એકવાર હોબ ગ્રિયેગે કહ્યું હતું કે,’સાચા લેખકે કશું કહેવાનું હોતું નથી,એ જે રીતે કહે છે તે મહત્વનું છે.’ બીજી રીતે કહીએ તો એ જણાવે છે કે નવ્ય નવલકથાની વ્યાખ્યા open-ended છે,સિધ્ધાંતથી કથાનું વિવરણ થવું જોઇએ નહી કે કથાથી સિધ્ધાંતનું.કદાચ એવું કહી શકાય કે આજનો સર્જક ૧૯મી સદીના નેચરાલિસ્ટ સમ લખી ના શકે,પણ એવું બની શકે ખરું કે આ નવી નવલકથાની પધ્ધતિ એટલું સાધારણિકરણ પ્રાપ્ત કરી શક્શે ખરી,જેની સાથે અન્ય કથાઓ સરખાવી શકાય? નવી નવલકથા જરા ‘વિચિત્ર’પરિસ્થિતિ છે કારણ કે એવી નવલકથાઓ વાંચતા પહેલાં તો એ સિધ્ધાંત અને તાત્વિક વિચાર જાણવો જરુરી છે જેના ઓઠા હેઠળ એનું ખેડાણ થય છે.ઉપરાંત આલાં ગ્રિયેગ રૂપક ઉપર તૂટી પડે છે -કારણ એ પદાર્થમાં માનવગુણોનું આરોપણ કરે છે.આને કારણે આલાં ગ્રિયેગ જ્યાં પોલ સાર્ત્રે અને આલબ્યા કામી(આલ્બેર કામુ)ને નકારવા તરફ વળે છે.એમને હિસાબે બન્ને સર્જકો વિશ્વ સાથે-સંસ્યાત્મક વા અનિર્ણીત સંબંધ-સાચવે છે.ખેર સાહિત્ય સિધ્ધાંત હમેશા સાહિત્ય પછી જ આવે છે,તેથી જિજ્ઞાસુ પાઠકે હોબ ગ્રિયેગની નવલકથા સાથે પહેલા માથાકુટ કરવી જ બહેતર રહેશે.પોસ્ટ-સ્ટ્રક્ચરાલીઝમ.પોસ્ટ-મોર્ડનિઝમ અને આવાં ‘પોસ્ટ’વાળા શબ્દોએ ‘નવી નવલક્થા’પુસ્તકને થોડું અપ્રચલિઅત કે કાલગ્રસ્ત કર્યું,પરિણામે નવલકથાઓ આજે પણ એટલી સાંપ્રત(હાલની)લાગે છે ,જેટલું આ પુસ્તક નહીં.

તો બીજી તરફ ‘ધ આર્ટ ઓફ નોવેલ’ના પ્રણેતા મિલન કુંદેરા સિધ્ધાંતથી દૂર જઈ એ વાત તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે કે નવલ્કથા એવી રીતે જ જીવન(કે માણસને) વ્યક્ત કરે છે,જે અન્ય કોઇ પણ સાહિત્ય સ્વરૂપમાં શક્ય છે.અને એ સમજાવવા એ સર્વમાન્ય કરતાં ચોક્કસપણે નવલકથા સ્વરૂપને,પોતાના સહિત,અન્ય સર્જકોએ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લીધું છે તે દેખાડવા તરફ ધ્યાન આપ્યું છે.આ પુસ્તક વ્યાખ્યા કરતાં વ્યવસ્થા વિશે વધારે બોલે છે.અર્થાત કુંદેરા આપણને બતાડે છે કે નવલકથાના સર્જકોએ આપણા સમય સુધી વિશ્વને કેવી રીતે જોયું છે અને એના ઉપર કેવી અસર ઊભી કરી છે.કુન્દેરા એ તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે કે સંસ્કૃતિમાં નવલકથા એ કામ કરી શકે છે જ્યાં બીજું કોઇ પહોચી નથી શકતું.બીજી રીતે કહીએ તો કુન્દેરા આ પુસ્તકમાં એ વિષય પર ભાર મૂકે છે કે નવલકથા લખવામાં ‘કળા’નું અસ્તિત્વ કે અન-અસ્તિત્વ શું છે.એમણે જણાવેલું કથન અને દાર્શનિક મનનનું સંયોજન, જે એમના વિખ્યાત ઉર્મિભાવી લખાણમાં ઘનિભૂત થયેલું છે,કદાચ એમાં જ પુસ્તકની નબળાઈ પણ વસેલી છે.ગીચ ભાષા કદાચ સામાન્ય પાઠકનો રસ તોડી પાડેય ખરો અને કળાનો અર્થ કે કળાનું તાત્પર્ય એ દ્રષ્ટિકોણમાં પણ દોષ ઉપજાવે કારણ કે એ વિશ્લેષણાત્મક પ્રક્રિયા(analytical technique)ને બદલે તત્વજ્ઞાન તરફ વધારે ઝૂકે છે.કુન્દેરા પરિઘમાં દોડતા જણાય છે -કેન્દ્રથી દૂર.છતાં એ સ્વીકારવું આવ્શ્યક છે કે કુન્દેરા આ નાના પુસ્તકમાં ઃઆનૂમ સમાવે છેઃ આધુનિકતા અને સંસ્થાનવાદી આધુનિકતા વચ્ચેનો ભેદ,પોતાના સર્જનની દક્ષતા,ઇતિહાસ અને નવલકથાનું પ્રયોજન,યુરોપના ઇતિહાસમાં સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિ,સંગીત અને સાહિત્યના સમાન પ્રવાહો વગેરે.

હોબ ગ્રિયેગથી તદ્દન વિરૂધ્ધ દિશામાં વિચારતા કુન્દેરા એ સૂચવે છે કે નવલકથાનો સર્જક અને તત્વજ્ઞાની કેવી રીતે વૈયક્તિક વિચાર ધરાવે છે.૧૭મી સદીનો બુદ્ધિવાદી અને આધુનિક યુગનો સર્જક અસ્તિત્વ વિશે કેવી રીતે વિચારે છે ,મનન કરે છે.જેમ કે સાંપ્રતકાળની નવલકથા પોતાની સંદિગ્ધતા અને જટિલતાથી સ્વયંને જૂદી તારવે છે.કુન્દેરા માટે નવલકથા ફેરતપાસ છે.આલાં માટે નવલકથા ફેરવિચારણા છે.પરિણામે કુન્દેરા માટે સાચા-ખોટાનો ભેદ,કે જે અચોક્કસતાનું ડહાપણ છે,એ તારવવું નવલકથાનું કર્મ છે,જ્યારે આલાં એ કામ પાઠક પર છોડી દેવા ઝંખે છે.

અહીં એતલુંજ કહેવાનું કે જો નવલકથા કળા હોય-જે હમેશા સાચા અર્થમાં કશુંક નવું કહે છે-અને એણે ટકી રહેવું હશે તો દરેક નવલકથાનો સર્જક કાંતો કુન્દેરા જવું વિચારશે અથવા તો હોબ ગ્રિયેગ જેવું.દરમ્યાનમાં નવલકથાનો પાઠક આ બન્ને પુસ્તકોથી કળાના આ સ્વરૂપ માટે નવો આવિર્ભાવ કેળવશે,નવી ગુણગ્રાહ્યતા કેળવશે અને ઉપરાંત નવી દ્રષ્ટિ કેળવશે,વિશવના આ બે મહાન સર્જકોના વિચાર-વિમર્શમાંથી.
૨-૫-૨૦૦૮
નોંધઃ- સાહિત્ય જગતમાં વિવેચકોએ post(અનુ.)શબ્દનો અતિશય ઉપયોગ કરી કરી શબ્દને અને વાદ-સિધ્ધાંતો-ને ઇલેક્ટ્રોનીકાઇઝ્ડ કરી નાખ્યો છે.જેમ ઇલેક્ટ્રોનોક્સ જગતમાં ઉત્પાદનો obsolete (અપ્રચલિત) થઈ જાય છે તે જ રીતે સંજ્ઞાઓ,સિધ્ધાંતો પણ સાહિત્યક્ષેત્રે કાલગ્રસ્ત થતાં જાય છે.


કવિતા અને રસનો પ્રશ્ન

ડિસેમ્બર 25, 2017

રસઃગુજરાતી ભાષામાં દ્વિ સંદર્ભ સંજ્ઞા છે.આપણા રસસિધ્ધાંતમાં એ અગ્નિપુરાણથી સાહિત્યદર્પણ સુધી વિસ્તરેલી વિશદ ચર્ચાનું અંગ છે.અને સામાન્ય સંદર્ભે એ ઇચ્છા કે ગમા-અણગમાને વ્યક્ત કરે છે.જેમ કે રતિલાલને કવિતામાં રસ નથી,વાર્તા રસપૂર્વક વાંચ્યા કરે છે.આ સામાન્ય સંદર્ભે વપરાતી સંજ્ઞા ભ્રામક પણ છે અથવા વિરોધાભાસી છે.જેવું તમે રતિલાલ સંદર્ભે વિચારો કે તરત એમાંથી ટોળા સંદર્ભે પણ પ્રશ્ન ઉદભવે છેઃ
રતિલાલ અને અન્ય. એ બે વચ્ચેથી એક-અનેકની પસંદગીનો ભેદ પ્રસ્થાપિત થાય છે.લોકોને સિનેમામાં રસ છે તેથી મને પણ છે.મને શેમાં રસ છે,એ મારે નક્કી કરવાનું એવી વૃત્તિ સાથે મારામાં વ્યક્ત થાય છે.અસ્વીકાર કે મતભેદ મારી સ્વતંત્રતા છે,મારી વૈયક્તિક પસંદગી અને મર્યાદા પણ છે.જ્યારે રસ પોતાના સંદર્ભે વિચારીએ ત્યારે એ અભેદ્ય વ્યક્તિગત મત સ્વરુપે ઉપસી આવી છે,જે આપણા ગમા-અણગમાની પારદર્શકતાની સ્વીકૃતિ છે,પણ પછી એ અધીકૃત નમૂનો કે રૂઢ વર્તન તરફ દોરી જાય છે.જે કેવળ બાહ્ય આદર્શને અનુરૂપ જણાય છે.જે આપણે તત્કાલ જોઈ શકીએ છીએ.જેમકે રતિલાલનો રસ ગુણવત્તા ભર્યો છે અથવા રસ સારો છેઃજેવો તેવો નથી.જ્યારે સમુદાય સંદર્ભે રસ વિશે બોલીએ ત્યારે રસ સ્વયં અધિકૃત નમૂનો કે રૂઢ વર્તન જ છે.જે એ દેખીતા વિરોધ દ્વારા વ્યક્ત કરાયેલા સ્ત્ય તરીકે આવે છે,કારણ કે ઘણી બધી આત્મલક્ષીતામાંથી કે એના નીચોડ સ્વરૂપે રજુ કરાયેલ છે,મુંડે મુંડે મતુર્ભિન્ના ન્યાયે.

આ રસ એની અસ્થિરતા સાથે આપણી દૈનિક ભાષાનો અંદરથી ધસી આવતો,એના અર્થ સહિતનો સ્ત્રોત છે.આપણા આસ્વાદની અચોક્કસતા સાથે આપણે એને રિજિંદા વ્યવહારમાં,ઉપયોગમાં સાંકળીએ છીએ.પણ જ્યારે એ તાત્વિક ચર્વણાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે એ ગૂંચવાડા લઈને ફર્યા કરે છે.અઢારમી સદીએ કલાવિભાવનાનો આમૂલ પરિવર્તન પ્રવાહ જોયો.અને સાથે સાથે મનોવિજ્ઞાને ક્લાસિકલ અને દૈવનિર્મિત વિભાવનાને પડકારી,એ વિસંવાદમાંથી પારંપરિક વિભાવનાએ પૂછેલાં પ્રશ્નો કે કયા ગુણો ક્રુતિને સુંદર- માણવા યોગ્ય રસમય-બનાવે છે.એનીસામે મનોવિજ્ઞાને કયા મનસિક તત્વો કૄતિને સુંદર રીતે રજૂ કરે છે એ પ્રશ્નો પૂછ્યાં.સૌદર્યમિમાંસાએ ત્વરિત અંતર્ગત વળાંકો અનુભવ્યા.૧૭૧૨માં જોસેફ એડીસને ‘કલ્પનાશક્તિનો આનંદ'(The pleasure of imagination)વિશે લખ્યું એ બળવો કે પ્રયોગ ન હતો,પણ કશુંક ધ્યાન ખેંચે એવું નવું હતું.અને ૧૭૫૭માં ડેવીડ હ્યુમે’સંદર્ય વસ્તુ સ્વયંની ગુણવત્તા નથી,એનું અસ્તિત્વ કેવળ મનમાં છે જે એને વિસ્તારે છે.’એવું લખ્યું ત્યારે એ કેવળ પ્રસ્થાપિત સિધ્ધાંતોનું પુનરાવર્તન જ હતું.

આ સર્વ ચર્વણાનું ભયાવહ સ્વરૂપ એ હતું કે માણસના-પ્રજાના-રસને એના મનમાંથી કાઢી લઈ,એને કાલ્પનિક પણ રહેવા દીધું નથી.જો એ અનુભૂતિથી નથી સમજાતું તો ચર્ચા-વિચારણાથી,અનુભૂતિથી ઉપર કોઇ તત્વ છે,જે સંદર્ય છે એવું કહેવું પડે.પણ હ્યુમ જ્યારે એવું કહે કે ‘દરેક માનસ સૌંદર્ય ભિન્ન સ્વરૂપે સમજે છે.’ત્યારે એવું દેખાય છે કે સૌંદર્ય સ્ફોટમાં એવું કશું અવાચ્ય અને ગૂઢ પણ છે.એ સમયે એવા કોઇ એક તત્વ પર આંગળી મૂકી કોઇએ કહ્યું નથી કે આપણા સૌંદર્યગત અનુભવનું આ સર્વમાન્ય તત્વ છે જેનાથી સૌદર્યમૂલક લક્ષણો વિશે ચર્ચા કરી શકાશે.જે આપણા નીજી અનુભવની બહાર રહેલું હોવા છતાં.ઇમેન્યુઅલ કાન્ટે,’ક્રીટીક ઓફ જડ્જમેન્ટ’માં એટલી હદ સુધી દલીલો કરી કે આપણે કહી ઉઠીએઃ મને તો આ સુંદર લાગે છે;પણ એને સૌંદર્યગત અનુભવ ન કહી શકાય કારણકે વ્યક્તિગત મર્યાદાઓ સૌંદર્યનો વિચાર રદબાતલ કરે છે.

ત્યાર પછી આજ સુધી આ કલાગત સૌંદર્ય જેમાં આપણને રસ છે તે વિશે અઢળક ચર્ચાઓ કરાઈ છે અને થતી રહે છે.મૂળવાત કે પ્રશ્ન એ છે કે આ રસ,ગમા-અણગમાવાળો-ક્યાંથી,કેવી રીતે,ક્યારે અસ્તિત્વમાં આવ્યો!અને,એના અસ્તિત્વના મૂળમાં કઈ વિભાવના કે કઈ અસર હતી,એ સમગ્ર વિશે પણ ખૂબ વિચારાયું છે.પણ,જેના તરફ ઓછું લક્ષ્ય અપાયું છે,અને એ એટલો જ મહત્વનો છે,તે પ્રશ્ન એ છે કેઃક્યારેક ક્યારેક આ રસ નિરસ પણ થઈ જાય છે અર્થાત ક્યારેક રસ સાવ નષ્ટપ્રાય કેમ થઈ જાય છે? કલાવિશે માહિતગાર સમુદાયના દરેકમાં રસ એકધારી તીવ્રતાથી પ્રવર્તમાન નથી હોતો,એ માધ્યમોની ભિન્નતાને કારણે નબળો અથવા હડસેલાયેલો પણ જણાય છે.કલા સ્વરૂપની ખ્યાતિને પણ આ રસ એટલો વળગી નથી રહેતો.વિશ્વની ઝીણામાં ઝીણી ઘટનામાં પ્રજાને જેટલો રસ ઉપજે,એટલો મોટીમાં નથી ઉપજતો.રાજકારણમાંથી ઉદભવતી ઘટનાઓ આ માટે ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.અને છેલ્લા કેટલાંય વર્ષોથી સંસ્થાગત કલા સ્વરૂપે પણ પોતાનો રસ ગુમાવ્યો છે,કેવળ સંસ્થાગત વતાવરણ બની ગયું હોવાથી.

પ્રજા અને કલાસ્વરૂપો વચ્ચે જ્યારે માંદા સંબંધો બંધાય કે એ સંબંધો નિષ્ફળ નીવડે,ત્યારે શું થાય? એ ખૂલ્લે આમ સમાજમાં દેખાય,અનુભવાય,પણ હજું એનું નિશ્ચિત સ્વરૂપ નથી બંધાયું,એ કલાગત અભિરૂચિને આશ્ચર્ય જરુર પમાડે છે.એ કહેવું અઘરું છે કે શું ઉત્તમ કે ખરાબવા નિમ્ન.કોને શું ગમશે અને શું નહીં ગમે.ઇરવીંગ હો લખે છે કે,દરેક સાહિત્ય પરિવર્તનો આપણા સામન્ય સાહિત્ય રસને આઘાત પહોંચાડે છે.આજે જ્યારે વિશ્વમાં ચારમાંથી એક જણ પુસ્તક વાંચતું હોય,ત્યારે આ ઉડી ગયેલા રસ પર ક્યાંથી બીજો આઘાત કે પરિવર્તન આવી અથડાશે કે વાગશે,એ જોવું રહ્યું.

આજે પ્રજા અને કળા વચ્ચે મોટી તીરાડ પડી ગઈ છે.અને એમાંય કવિતા તો સુરસુરીયા જેવી સંભળાય છે.કોણ આધુનિક ગુજરાતી કવિતા સાથે/માટે સમય કાઢે છે.(અહીં અમેરિકા પણ આજ પ્રશ્ન પૂછ્યા કરે છે,આધુનિક અમેરિકન કવિતા સંદર્ભે.)પ્રજા કવિતા વિમુખ થતી ગઈ છે અને સાહિત્ય કેવળ પ્રાધ્યાપકો અને સંસ્થાવાદી પ્રવૃત્તિને કારણેદૂર ઠેલાતી ગઈ.કોલેજો,લાયબ્રેરીઓ અને સાભાર સ્વીકાર કે અવલોકનાર્થે,આ-અને તેમાંય છેલ્લા બે મર્યાદિત- વિકલ્પો સિવાય કવિતાને સામાન્ય પ્રજા તો ઓળખતી જ નથી.૭૫૦થી૧૨૦૦ નકલોમાંથી કેટલીક ભેટ અપાય અને બાકીની વેચાતા વરસો નીકળી જાય.અમેરિકામાં નાના પ્રકાશકો-જેમાં યુનિવર્સિટી પ્રકાશનો પણ.-સર્જકોને,ખાસ કરી કવિતાને ૧૦૦૦ ડૉલર(જે અહીં ૧૦૦૦ રૂપિયા જેવાજ દેખાય !)અને બે કોપી રોયલ્ટીમાં આપે છે.કળાગત પુસ્તકોના વેચાણમાં ઉદભવેલી આ ગંભીર પરિસ્થિતિએ પ્રકાશકો,કવિમંડળો,કાવ્ય શિબિરોના આયોજકોને સર્જનાત્મક સાહિત્યના વેપીરી માળખા(infrastructure)પ્રત્યે સજાગ કર્યા છે,વિદ્યાપીઠ કે કોલેજ પાઠ્યપુસ્તક તરીકે અભ્યાસક્રમમાં સામેલ કરે તેથી થોડાં સંગ્રહ વેચાય છે.તે પણ targeted છે.( અમેરિકામાં અકાડમી ઓફ અમેરિકન પોએટ્સની વેબ સાઈટ પર એવો સંદેશો વાંચવા મળે છે કે કોઇ પણ પ્રકારની સહાય નાની કે મોટી,જરૂર ફરક લાવશે.)આપણે ત્યાં કુમાર કે પરબ વગેરેંમાં દાનનિધિની વિનંતિઓ સતત જોવા મળે છે.આપણી કાવ્ય સંસ્કૃતિની આ ચાલ્યા કરતી કટોકટી છે.( ઇનામો કે સુવર્ણચંદ્રકો આપવામાં થતાં પક્ષપાત કે સ્નેહભાવની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે તેની માત્ર નોંધ.)

પણ આશ્ચર્ય શા માટે ? અસ્વસ્થતા કે ચિંતા કે કાળજી? કદાચ આપણને ખબર છે કે કવિતાએ એનું સામાજિક મહત્વ ગુમાવ્યું છે. ગુજરાતી પ્રજા કે સંસ્કૃતિમાં એ હવે કોઇ ફેર નથી પાડતી.અમેરિકન સાહિત્યમાં Dana Gioia(joy-uh)એ એમના ૧૯૫૧ના can poetry matter? લેખમાં અને થોડા વખત પહેલા જ્હોન બાર(jhon barr) એ પણ આવાજ મતલબનું પોએટ્રી માસિકમાં લખ્યું હતું.અવારનવાર કવિતાનું સંસ્કૃતિના પ્રવાહમાંથી ફંટાઈ જવું અને એક દૂરનું શોખિયા subculture થઈ જવું અથવા કવિતાનું એક નાનું કે સ્વયં સિમિત ટોળું થઈ જવું,જેને કવિતાંમાં રસ છે, તે ‘કવિમિત્રોનું’ અને પરિણામે કદાચ કાવ્યસર્જકો અન્ય કાવ્યસર્જકો માટે જ લખતા હોય તેવો સતત અનુભવ થયા કરે છે.કોઇક શાણો એ વાત પ્રત્યે ધ્યાન ખેંચે કે કાવ્યશિબિરો અને હવે વેબસાઈટો કવિતાને બહોળા પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકી આપે છે.ત્યાં કાવ્ય કક્ષાની વાત બાજુએ મૂકીએ તો પણ પ્રશ્ન એ જ છે કે કેટલી વ્યક્તિઓ આવા કવિતા બચાવ કાર્યક્રમોમાં પૈસા ભરી જોડાય છે,અને કેટલાં કવિઓ કવિઓ સહિત લોકો વેબસાઈટો પર કાવ્ય વાંચે છે કે વાંચવા લાંબો સમય ફાળવે છે?
ગુર્જરીના જુલાઈ ૨૦૦૭ના અંકમાં વિનોદ જોશી સંચાલિત તાલિમ શિબિર,જ્યાં “ગુજરાતી કાવ્યનો કિમિયો(એટલે શું?) હાથવગો બનાવવામાં સહાય કરાશે”એવી જાહેરાત છે.ત્યાં પણ જણાવાયું છે કે” શિબિરમાં હાજરી આપવા માટે પ્રવાસ અને રહેવાનો ખર્ચ ટાળી શકાય તો રજિસ્ટ્રેશનના ખર્ચની(સો-સવાસો ડૉલરની)જવાબદારી શિબિરાર્થીઓના માથે રહે.”

કવિતાને (કે ઇતર સાહિત્ય પ્રકારો પણ કવિતા જેટલો ઉહાપોહ નથી મેળવી શકતા!)
પ્રજાથી દૂર રાખવી કે પ્રજાને કવિતામાં ફરીથી રસ લેતી કરી દેવી,એ વિશ્વના પ્રાંગણમાં થયા કરતી ચર્ચામાંથી એક વાત તો ચોક્કસ ફલિત થાય છે કે ગમે તે થાય પણ કવિતાને પુનઃપ્રસ્થાપિત કરો.પરિણામે કાવ્ય જગતમાં વિખવાદ એક જ કામ કરે છેઃ એ પોતાના પર જ હુમલો કરે છે ફરી ફરીને આવા તણખા છતાંય લોકોને ફરી કાવ્યમાં રસ લેતા કરવા મથ્યા જ કરે છે;કારણ કે આત્મલક્ષી અને પરલક્ષી,બન્ને પાસાઓ રસના તૂટી પડેલા વિચારને ફરીથી કાર્યરત કરવા અને અર્થ આપવા આવશ્યક છે.હસવું અને લોટ ફાકવું એક સાથે ન થાય તો બન્ને ક્રિયાઓને છૂટી પાડી પુરી કરાવવી જોઇએઃ એ કિમિયો કાવ્ય સંસ્કૃતિ કરતી દેખાય છે.

આપણે સૌંદર્ય વિભાવનામાંથી મૂળગામીપણા(originality)ની વિભાવનામાં પણ પ્રવેશ કર્યો,પણ એ કોઇ રસમૂલક પ્રકાર નથી.આવી કવિતા ચાલશે કે નહીં ચાલે,એ ચર્ચા કવિતાને માત્ર કોઇક પ્રકારના કામચલાઉ તંત્ર સ્વરૂપે મૂકી આપે છે.આપણે કાર્ય-કારણ સિધ્ધાંતની અસરમાં સતત જીવ્યા કરીએ છીએ અને એ આપણી ઊંડામાં ઊંડી નબળાઈ છે,રસ સંદર્ભે,વાસ્તવિક ક્ષમતા માટે.કવિતા એના વૈયક્તિક સ્વરૂપ માટે પણ સફળ થાય છે,જેમ કે ગેય રચનાઓ જે એના આંતરિક સ્વરૂપ-શબ્દ પસંદગી-અને એ પ્રકારના વ્યાપક સામાજિક વપરાશને કારણે કથનાત્મકતામાં સરકી ગયેલી છે.કવિતા હમેશા આપણા મૂલ્યો સાથે અથડાયા કરી છે,જે આપણી વ્યક્તિલકક્ષી સંદિગ્ધ રજૂઆતમાં સતત કામ કર્યા કરે છે.

કદાચ બે કારણોસર કવિતામાંથી પ્રજાનો,વિશ્વસ્તરે પણ,રસ ઊતરી ગયો હશે.પહેલું કવિતાને બદલે કવિતા ફરતે ઊભી કરાયેલી/થયેલી જટિલ/સંદિગ્ધ વિવેચન પ્રવૃત્તિ.કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ થતાં જ તેને અભિપ્રાય માટે મોકલી દેવાય છે,સામયિકોમાં,જ્યાં સૌંદર્યમૂલક વ્યાખ્યાઓ સતત બદલાયા કરે છે.પાઠક હજું સમજે તે પહેલાં એને કોઇ ચોક્કસ નિરાશામાંથી પસાર થવું પડે છે.જે સંજ્ઞાઓ અને વ્યાખ્યાઓના આકરા પ્રહારોથી ઉદભવે છે.સતત એવુંય જોવા મળે છે કે ઘણા સર્જકો પણ આ બદલાતી પરિભાષાઓ સાથે સાતત્ય જાળવી નથી શકતા,તો સામાન્ય માણસની તો વાત જ ક્યાં કરવી! પેંગ્વીન પ્રકાશને ૯૩૨ પાના ભરી
સંજ્ઞા – પરિભાષા અને સિધ્ધાંતો-મત(isms)વગેરે વિશે માહિતિ પ્રગટ કરી છે,અને સાથે સાથે ૫૦’મહત્વના’ લેખકોના પરિચયનું પુસ્તક પણ.જે સાહિત્યના અત્યાધૂનિક(કે અનુઆધૂનિક!)-પોસ્ટમોર્ડન-પ્રવાહોના પ્રણેતાઓ છે.કેટલા વિદ્યાર્થીઓ,માસ્તરો કે પ્રજાજનો આ વિશે માહિતગાર છે?કયો ગુજરાતી,અમેરિકન/ઇંગ્લિશ ગુજરાતી કે અમેરિકન અંગ્રેજ આ પુસ્તકો ખરીદવા કે વાંચવા તૈયાર છે? જે વાક્ય રોબર્ટ ફ્રોસ્ટમાં શરૂ થયું હતું કે “આનંદમાં શરૂ થાય એને ડાહપણમાં અંત પામે” એ રોબર્ટ લોવેલ સુધી આવતાં ફરી ગયું હતું,”ડાહપણમાં શરૂ થાય છે,શંકામાં મત્યુ પામે છે.”અને આપણા સમય સુધી આવતા હવે તો એવું કહેવું પડે કે,- જે ગઈ કાલે હતું,તે આજે કાલગ્રસ્ત છે.- આપણે છેતેરીને બેવડાવાયેલા પરિવર્તનોમાંથી પસાર થઈ રહ્યાં છીએ રોજબરોજ.

બીજું કારણ,કવિતાને સંસ્થાઓ ઊભી કરી,સભ્યો બનાવી એને સંસ્થાનવાદી તો કરી જ,પણ, સાથે સાથે એને અલગ પાડેલા જૂથ માટેની પણ કરી દીધી.આને કારણે (અને એવાજ કારણો સર)કવિતાનું કુંડાળુ સંકુચિત થતું ગયું અને પરિણામે એ મેદાન મટી હોળીચકલા જેવી સ્થિતિમાં આવી ઊભી રહી,કવિતાને અને કવિતાના વ્યાપને આપણે સીમિત કરી નાની બનાવી દીધી.હવે આ સભ્યો ‘અન્યતર’ પ્રજાજન જેવા દેખાવા-ઓળખાવા માંડ્યા.મુંબઈમાં કવિ સૂચકને ઘેર કાવ્ય વાંચન કે બુધસભામાં થાય તેમ ઘરગથ્થુ પ્રવૃત્તિ થઈ ગઈ,મુંબઈમાં(મારા સહિત)થેલાવાળા કવિઓ અનેક જોયા હતાં૭૦-૮૦ના દાયકામાં–કવિટોળું?! રે-મઠ કદાચ આપણું સૌથી મોટું ઉદાહરણ હશે,આવું મિલન સાહિત્ય સર્જન કવિતાને promote નથી કરતું,પણ એને subculture માં ફેરવે છે અને પછી બધું વિખરાઈ જતાં કવિતાનો વિકાસ અટકી જાય છે.એમાંથી એકાદ કે બે-ચાર કવિ મળે છે જે પોતાનો આગવો સંવાદ ઊભો કરે છે.હાલ એવા થેલાવાળા કેટલાય કવિ છે જે લખતા બંધ થઈ ગયાં,અને એમાંથી આવેલા કવિઓ એક સંગ્રહ આપી થાકી ગયાં છે.એમના પ્રત્યે બેદરકારી દેખાડાય છે એમના કાવ્યો વિશે ન લખીને!જ્યારે કવિ બીજા કવિ વિશે લખે ત્યારે આ સ્થિતિ ઉદભવે છે,એમાં સંબંધોની અને હિતકારી તત્વોની આપ-લે થાય છે.આપણા ગુજરાતી મેગેઝીનોમાં-હુ તારૂં છાપું-તું મારૂં છાપ-એવું પણ જોવા મળે છે,વૈરવૈમસ્ય સાથે,છેક અમેરિકાથી બોમ્બે-વડોદરા સુધી.કવિતા,ક્યાં સુધી આપણે ‘નાની ને નાની’ કર્યા કરીશું?

ગુજરાતી ભાષીઓમાં રસનો અભાવ છે,એવું કહીએ ત્યારે એનો અર્થ એવો નથી કે તેઓ અ-રસિક છે કે એમનો રસ સારો નથી કે એમનો રસ કેળવાયેલો નથી કે ગુજરાતી ભાષામાં સારી કવિતા નથી લખાતી.પણ એનો અર્થ એ છે કે ગુજરાતી પાઠક/શ્રોતા કોઇક પ્રકારની ભાવશૂન્યતા અને અજાણતામાં ઊતરી ગયો છે.૭૦૦થી૧૦૦૦ નકલો વેચાતા વર્ષો લાગે( અને પાઠ્યપુસ્તક બને તો જ જલ્દી વેચાય!)એ જ લટકતી હતાશા છે.કવિતા પ્રત્યે-કે સાહિત્ય પ્રત્યે-પ્રજામાં કેળવાયેલી બેદરકારી અને અવગણના કે ઉપેક્ષા એ તરફ આંગળી ચીંધે છે કે આ બધાં બીજું શું વાંચે છે? કે ખૂબ નહિવત વાંચે છે? કે ફેસબુકીયા થઈ ગયા છે? કવિતામાંથી ઉખડી ગયેલો રસઃ આપણો સાહિત્ય સાથેનો અદ્વૈત સંબંધ કચડાઈ ગયો છે.

સર્જકનો સૌદર્યમૂલક અભિગમ(aesthetic trend) બદલવામાં કોણ/શું કારણભૂત છે? જેનો રસ નમી ગયો છે તે વાંચનાર કે પ્રકાશક? ગુજરાતી પ્રકાશન/સાહિત્યમાં સંપાદિત (કરાવેલાં!) પુસ્તકોનું ચલણ વધારે દેખાય છે.પ્રકાશકો કરાવડાવે છે,સર્જક વ્યવસ્થા/રચના(system)થી નબળો થતો જાય છે! કે પછી સાહિત્ય ઊંડી સુઝ કે બૃહદ બૌધ્ધિક ક્ષમતા માગી લે છે પાઠક પાસે,જે લોકોએ કેળવી નથી,કે પછી સાહિત્ય જગત વધારે પડતું પારિભાષિક થઈ ગયું છે? પ્રશ્ન ખોટો છે,છતાં પૂછવાનું મન થાય છે ,પ્રજાને કેવી રીતે કવિતામાં રસ લેતી કરી શકાય? એવો કયો માર્ગ જે કવિને ફરી પોતાની પ્રજા પાસે લઈ જશે,જ્યારે ભવઈના વેશ ખૂલ્લા નાનકડા મેદાનમાં ભજવાતા બંધ થઈ ગયાં? જે લોકોએ કવિતા મૃત્યુ પામી છે એવીજાહેરાતો કરી કે વાતો કરી છે તે બધાં નબળા મનના છે-વિવેચક હોય કે કવિ હોય-મૂળગામી હકિકત એ છે કે કવિતાનો હ્રાસ થયો છે,(ચોકઠાદાર,ચટાકેદાર ક્ર ચોટદાર થઈ ગઈ!)સર્જક અડીખમ છે,વાંચનાર માટે વિકલ્પો કઠીન બન્યા છે( ચાર્લ્સ બર્ન્સ્ટિન(Charles Bernstein)નો કવિતા અઘરી છે? લેખનો ઉલ્લેખ અહીં અસ્થાને નહી રહે.)કે કવિતા અને વિવેચને ભેગાં થઈ નવું સ્વરૂપ ધારણ કરવું પડશે? રૂખ બદલવો પડશે?
(૯-૩૦-૨૦૦૭)

પરિશિષ્ટઃ-
૧) લીટલ મેગેઝીનના નેજા હેઠળ પ્રકાશિત થતાં-આપણા કેટલાં?-સામયિકો એટલાં બધાં વધી ગયાં કે એને વાંચવા માટે અથાક પ્રયત્ન કરવો પડે છે અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સતત મથ્યા કરવું પડે છે.આ નાના સામયિકોએ જાતે પોતાનો વેરી ઊભો કર્યો,કારણકે આવા સામયિકો કવિતાને સમજદારી પૂર્વક વ્યક્ત નથી કરી પણ અતિશય પ્રેમ કરી વ્યક્ત કરી છે.

૨)
કવિતાને યુનિવર્સિટીઓમાં ળાઇ ગયા પછી ત્યાં પારિભાષિક પ્રવૃત્તિ કે સ્કોલરશીપ તરફ વાળી દેવાઈ,જેની સાથે સર્જકોને ખૂબ ઓછી લેવાદેવા છે અથવા જાણકારી છે.ફેકલ્ટીઓમાં વિવેચન અને સર્ટિફિકૅશન એ બેનું મિશ્રણ થઈ ગયું પરિણામે ભણાવતો સર્જક એની સાથેના સમવ્યવસાયીથી અતડો થઈ ગયો.આની આડઅસર એ થઈ કે ડિપાર્ટમન્ટમાં કવિતા વાંચન પ્રવૃત્તિ ઘટી ગઈ અને વધારે પડતી થીયરીની ચર્ચા થવા માંડી-જે કૃતિલક્ષી હોય છે,એક કૃતિ પૂરતી મર્યાદિત જ.કેટલીક યુનિવર્સિટીઓના વિભાગોમાં તો સર્જકો અને વિવેચકો વચ્ચે ખૂલ્લે આમ વાક્યુધ્ધ(અને ખુરશીયુધ્ધ)ચાલતું હોય છે.બન્નેને એક છાપરા તળે સાથે મૂકતા વક્રતાને કારણે એ ટોળાવાદી કે સીમાવાદી થઈ ગયાં.શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં જ વિખૂટા પડી ગયેલાં આ સ્રજકોનો વિષય માનવ અસ્તિત્વ હોવો જોઇએ,તેને બદલે એ બધાં’શિક્ષણ મંત્રિઓ’થઈ ગયાં.!

૩)
રાજકારણમાં થયું તેવું કળાક્ષેત્રે પણ બન્યું.રાજકારણમાં રચ્યા પચ્યા સેનેટરોથી માંડી પ્રેસીડન્ટ સુધી બધાં ફાઈનાન્સીયલ ગ્લેમર અને અપરક્લાસ અથવા સ્થાપિત હિતોથી અજવાળાયેલાં છે.સીક્રેટ સોસાયટીના સ્ભ્ય પણ બન્યા છે,એવી જ રીતે માત્ર મનોરંજન માટે ઉદભવેલાં કાર્યક્રમો-ગઝલ સંધ્યા,ભજન સંધ્યા,મુઝીકલ નાઈટ્સ/સંગીત સમેલનો વગેરેથી પ્રજાનું ધ્યાન કે રસ એ તરફ વાળી દેવાતા કવિતામાંથી નીકળી ગયું.કેવળ મનોરંજન આપતા જીવંત પ્રસારણો સામે હવે માધ્યમો-ટી વી.,ઇન્ટરનેટ,ફેસબુક વગેરે પણ ભળ્યાં.આપણી ઝી-ટીવી પર હપ્તે હપ્તે રજુ થતી સીરીયલ્સ અને સારેગામા કે DID વગેરે લોકોને ઘર બહાર જતાં રોકી દે છે.સિનેમાગ્રહોના મૉલ થઈ ગયાં તેની પાછળ ડીવીડી જછે.ઈલેક્ટ્રોનિક્સના વિકાસથી આપણે દૂર રહી એકબીજા નજીક છીએઃઅજાણ્યા ઓળખીતા.આજે અમેરિકા તથા બીજે બધે છાપાં,સામયિકોમાંથી ક્રોસવર્ડ પઝલ-આડીચાવી-ઊભીચાવી-બંધ કરી એને સ્થાને સુડોકુ મૂકી દેવાયું-શ્બ્દ ગયો,આંકડા પેસી ગયા.

૪)
એઝરા પાઉન્ડે લખ્યું,” purify the words of the tribe.” ત્યારે આપણને ખબર પડવી જ જોઇતી હતી કે કવિતાનો શબ્દ એનાઅર્થથીપુષ્ટ/ઉર્જીત(charge) થયેલો છે.ભર્તૃહરી કહે છે તેમ શબ્દ સ્ફોટ છે.આ બધામ સર્જકો- આજના કે ગઈકાલના-હમેશા ફરી ફરીને કવિતાની, અને કવિ શબ્દની પ્રજા પ્રત્યે જવાબદારી છે તે પ્રત્યે અંગૂલી નિર્દેશ કરતા આવ્યા છે.’યા હોમ કરી પડો ફતેહ છે આગે’ત્યાંથી બીજા વિશ્વયુધ્ધ પછી જ્યોર્જ ઑરવેલે કહ્યું,’one aught to recognise that the present political chaos is connected with the decay of language…’ ત્યાં સુધી ,જે ભાષા નબળી,લપટી,પાણીપોચી કે ગલગલીયાં કરે તેવી મનોરંજક થઈ જાય તેનું સાહિત્ય સસ્તુ છે,રખડી ગયેલું છેઃકશા પણ ધ્યેય વગર.

૫)
વિશ્વ સાહિત્યમાં થયું છે તેમ આપણે ત્યાં પણ કવિતાએ વૃત્ત કાવ્યમાંથી(verse) ગીત-ઉર્મિગીત(lyric) તરફ ગતિ કરી.અને,એમાં મરણોન્મુખ રોમેન્ટીસીઝમનો અતિરેક થતાં જેને ખરેખર કાવ્ય લખવા હતાં તે ગદ્ય તરફ વળી ગયા અને કવિતા આજે ગદ્ય સ્વરૂપે આવે છે.આપણે તો વળીવળીને ગીત-ગઝલ તરફ પાછા જઈએ છીએ,પરિણામે ગુજરાતી સાહિત્ય આ બે કાવ્ય પ્રકારથી પીડાઈ રહ્યું છે !?

૬)
કશુંક નવું કરવું હવે જરૂરી છે.એ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે સર્જક પ્રજા સાથેના એના સંબંધોમાં ધરમૂળથી ફેરફાર લાવશે,અને વાંચનારા સાથે નવેસરથી,નવાસ્તરે વાતો કરશે,અને સ્વીકારી લેશે કે તેઓ સમજે છે.કોઇકે તો વ્હીટમેન સમ કહેવું જરૂરી છે કે’i celebrate myself,and sing myself,and what i assume, you shall assume.’

૭)
ગુજરાતી કવિતાએ પ્રજા સુધી પહોંચવું હોય તો પ્રજા પાસે જવું જોઇએ.એમણે પહેલાં ભવૈયા ખેલ કરવા જતા હતા તેમ ફરી જવું પડશે.મોટા મોટા મકાનો નીચે કે સોસાયટીઓમાં કાવ્ય વાંચવાનું આયોજન કરવું પડશે,અને તેપણ બહુભાષી.એ જ રીતે કોલેજો અને વિદ્યાપીઠોના ક્લાસરૂમમાં પણ કાવ્યવામ્ચનનું આયોજન આવશ્યક છે,૩૨ વરસ પછી એમ.એસ યુનિવર્સીટીમાં ડૉ.મહેશ ચંપકલાલ શાહ અને સુધાબેનના સહકારથી નવી પેઢી સાથે કાવ્યવાંચનનું આયોજન કર્યું હતું.વિદ્યાર્થીઓને આવાં વાંચન સાથે જોડી આપવાથી જે સંવેદન લુપ્ત થઈ ગયું તે ફરીથી કાર્યરત થશે.સાંપ્રત કાળે ગીત -ગઝલ-અને રાધા-કૃષ્ણ ભાવથી રચાતી ગુજરાતી કવિતા કેવળ ‘ જૂનવાણી લાગેછે.’

૮)
છેલ્લે એક વાતનો ઉલ્લેખ કરવો ઘટે,હવે પુસ્તકોની વાંચવાની વાત તો બાજુ પર રહી,લોકો છાપુ વાંચવામાં ૨૦-૨૨ મિનીટ વાપરે છે.અને આ સાથે ઈન્ટરનેટ-વેબસાઈટો ખૂલતા પુસ્તકોની ખરીદી પણ ઘટી ગઈ.ન્યુ ડીરેક્શને હમણા જ જાહેર કર્યું છે એના વાર્ષિક રીપોર્ટમાં કે એના પુસ્તકોનું વેચાણ વિશ્વ સ્તરે ૪-થી ૫ % ઘટી ગયું છે.( અને ગુજરાતી પુસ્તકોનું કદાચ ૪-થી – ૫ ટકા જ થતું હશે વર્ષે!!)આ નવું સાયબરકલ્ચર નવિ ફેરવિચારણા માગે છે,આ નવી ઇન્ટરએક્ટીવ પધ્ધતિએ માણસોની ટેવો બદલી છે,કૌટુંબિક બંધરણ બદલ્યાં છે,સંબંધો પણ,અને સાથે સાથે દરેક કુટુંબોની ખરીદી પધ્ધતિ બદલાઈ ગઈ છે.આ નવી ઇલેક્ટ્રોનિક કવિતા(અથવા નુ મીડિયા પોએટ્રી.) દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય અને નાદ તત્વ મિશ્રણ બેગાં કરી ઘડેલી અને સાથે સાથે ચોમેરે વિખેરેલી(composed and disseminated)કમ્પ્યુટર પર વંચાય છે અને સાથે સાથે એ વિવિધ સાપેક્ષ સ્થિતિમાં,ગોઠવણીમાં જોઇ શકાય અને /અથવા એના વપરાશકાર દ્વારા પુનઃગોઠવણી પણ કરી શકાય છે.આ ઇલેક્ટ્રોનિક કવિતા માણસ અને બુધ્ધિશાળી મશીન વચ્ચે સાયબર એનર્જી(synergy)માગી લે છે.આનાથી આપણને એક જ નુકશાન થ્યું કે ગઈકાલે જે કાવ્ય પધ્ધતિ-છપાઈને આવતી-તૂટી પડી અને મીડિયા પોએટ્રી ભવિષ્ય માટે ગહનપણે ધ્વનિત કરી ગઈ,નવી સાયબર અસરથી ઉદભવેલી વિચારાણા અને એના ધ્વનિ વિશે વિગતે ફરી કોઈકવાર..અસ્તુ.
(૯-૩૦-૨૦૦૯)


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૩)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય વિશે વિચારવા ઉપરાંત અહીં વિશ્વ સાહિત્યમાં ચર્ચાયેલ ‘બિમારી’-શારિરીક,માનસિક,આધ્યાત્મિક-વિષયક સાહિત્ય પણ તપાસવું છે, ,એની વિલક્ષણતાઓ,ઐતિહાસિકતા અને વૈશ્વિક વ્યાપ સંદર્ભે.ચર્ચામાં બિમારી સાથે અકસ્માતને પણ સાંકળવો છે.રોગ અને અકસ્માત ‘સંભવામિ યુગે યુગે’ સિધ્ધાંત છે,ઇતિહાસ છે અને પ્રતિકારનું-જે સામાજિક બંધારણ અને સાહિત્ય,કળા અને ભજવણીકળામાં, જે તે કાળમાં ટૂંક સમય માટે પોતાનુ સ્થાન દ્રઢ કરવાનું- પ્રતિક છે,અને આધૂનિકતામાંએ પ્રચલિત છે.આમ જોવા જાવ તો રૂપકાવસ્થામાં ગ્રીક નાટ્યકાર અને મધ્યયુગીન સર્જકોએ બિમારીની હાજરી ઓળખી તપાસી હતી,આ વિષયને રંગદર્શી સર્જકો અને તેમના વારસદારોએ ઉન્નત પ્રાધાન્ય આપ્યું છે.ફ્રાન્સમાં પ્રતિકવાદ અને વિનિપાત ચળવળ(decadent movement)માં સર્જકની મનોદશા સંબંધે રોગની છણાવટ કરી છે.આલ્ટીર રેમ્બો(rimbaud)એ કહ્યું હતું દિર્ઘદ્રષ્ટિ કવિ (વિઝનરી પોએટ)એ સંવેદનશીલતાના વિકારમાંથી(ડિરેન્જમેન્ટ)પસાર થવું જોઇએ આત્યંતિક સિધ્ધિ માટે.રશિયામાં ડાસ્ટ્યેફ્સ્કી(Dostoevsky)એ ભિન્ન-નાયકની આધૂનિક ઓળખ,ગુનેગાર અથવા કોર-ચરિત્ર(marginal figure)જેને મનોઅવસ્થા સાથે આત્મસંધાન છે. આમ આધૂનિક સાહિત્યમાં બિમારીને નવ્ય,લગભગ વસ્તુલક્ષી,અનુસંધાન પ્રાપ્ત થયું.૧૯૩૦માં વર્જિનિયા વુલ્ફએ કહ્યું છે,” ગમે તેટલી સાર્વજનિક બિમારી હોય,ગમે તેટલું આધ્યાત્મિક પરિવર્તન એ લાવે,ગમે તેટલું વિસ્મયકારક હોય,જ્યારે સ્વાસ્થ્યનું તેજ વિલોપાય,ન ઓળખાયેલ પ્રદેશ ત્યારે ઉઘડે..અને થઈ જાય વિચિત્રતા કે બિમારી નથી થઈ સાહિત્યિક વિષય.”થોમસ મ્હન(મેન)એ આ વિષય એમના ‘ડૉ.ફાઉસ્ટ અને મેજિક માઉન્ટન’માં ચકાસ્યો છે, જ્યાં બિમારી મેટાફર સ્વરૂપે, આધૂનિક યુરોપિયન સંસ્કૃતિની સામાજિક રુગ્ણતાનુ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.જેને પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપે આલ્બ્યા કામી(અંગ્રેજી/ગુજરાતીમાં આલ્બેર કામુ)ની ‘પ્લેગ’ નવલકથા રોગ(અને રુગ્ણતા)બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચે મોટાપાયે ભ્રષ્ટ વિસમી સદીના યુરોપનુ સાંકેતિક વિધાન છે.તો ઇતર નોંધપાત્ર નવલકથા એલેગઝાન્ડર સોલ્ઝેનિત્શીનની ‘કેન્સર વૉર્ડ’જે આત્મ-અવગતિ અને ઉન્નતિ વિશે છે-જે એની દૈહિક મૂળભૂતતામાં મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક,આંતરિક,સ્તરે સંલગ્ન છે. સાંપ્રત સમયે એઇડ્સ અને એચઆઇવીએ નવ્ય અધ્યાય,સાહિત્યિક બિમારી સંદર્ભે, ઉઘાડી આપ્યો છે.જ્યાં સર્જક ‘બિમારી’નો વર્તમાન જીવનના અસાધ્ય કે અપરિહાર્ય તરીકે રોજેરોજ સામનો કરે છે.
નોંધઃમીરાંની રહી ગઈ મહેક —//. દિલીપ રાણપુરા મૃત્યુ મરી ગયું રે લોલ !
ઉષા શેઠ,’અશ્રુઘર’ રવજી પટેલ વગેરે ગુજરાતી નવલકથાના ઉદાહરણો પણ આપી શકાય !


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૪)

ડિસેમ્બર 25, 2017

વૈદક અને મનોવૈજ્ઞાનિક-સાહિત્યિક ઓળખઃ-

૧૯મી સદીનો સામાજિક હાહાકાર તેઃક્ષય.કેટલાંય ઉત્કૃષ્ટ સર્જકો ચોફેર એના ભોગ બન્યા છે.થોડા સમયનો આ ઐતિહાસિક રોગ કરૂણ સૌદર્ય થઈ ગયો અને પોતાનો માર્કો મૂકી ગયો.જોકે ક્ષય ખૂબ જ પ્રાણઘાતક અને પ્રભાવી મૃત્યુદાયક રોગ હતો જેણે દરેક જાતિ,વર્ગ,દેશ અને માનસિક સભાનતામાં ફેરફાર,મર્યાદા વટાવી,લાવી દીધા હતા.સંવેદનશીલ આત્માની નિરંકુશ લાગણીઓને દેહસ્વરૂપ આપવા આવેલો,અચરજકારક ફેલાયેલો ક્ષય,પીડા જનક હળુ હળુ હણતો-કન્ઝમશન-નામે ઓળખાવયેલો-અંતર્ગતપણે એ સંવેદનશીલતા સાથે સંલગ્ન છે જે મૃત્યુના સિક્કાની અન્ય બાજુ છે.વિશ્વમાં જાણીતા નામ છે જ્હાન કીટ્સ,માસાઓ સાકી(હાયકુના સાંપ્રત સ્વરૂપનો પ્રણેતા.)કાફકા,રાવજી પટેલ અને બીજાં અનેક,પ્રતિભા સંપન્ન અને કુદરતી દેનથી ભારોભાર હતાં.રોગ સાથેના એમના સંબંધ એમના સર્જનમાં હાજર વર્તાતા હતા,જે જીવનલક્ષી હતાં એકમેકમાં વણાયેલાં પણ પરસ્પર વિરોધી જેમ કે પ્રેમ અને નિર્દયતા,-ક્ષય જેવું એમના સર્જનમાં ફેલાયેલાં-અત્યંત આકર્ષક સૌદર્ય સ્વરૂપે મળે છે. જેમ ટૂંકા જીવનમાં અને પ્રિયજનના અકાળ અવસાનમાં.આવાં સર્જનોમાં ઉત્સાહભંગ આનંદમાં,હર્ષોલ્લાસ વેદનામાં અને મૃત્યુની બરોબરીમાં પ્રેમની તીવ્રતા અભિવ્યક્ત કરાય છે.આ પ્રકારનું દ્ર્ષ્ટિબિન્દુ સર્જાય છે અને સમજાવે છે .ક્ષય’ને અપાયેલું નિઃસંદિગ્ધ રંગદર્શી રૂપક સ્વરૂપ,આકાર.
એકવાત અહિં નોંધવી જરૂરી છે,આ પ્રકારના સર્જન વૈદ્યકીય સાહિત્યથી ભિન્ન છે,જે કેવળ એક તપાસ છે.સાહિત્ય હમેશા ફેરતપાસ છે.જો કે ભારતીય વૈદક શાસ્ત્રએ આ રોગને ૧૫૦૦ B.C.માં ઓળખી લીધો હતો.જેમ ક્ષયથી પીડાતો સર્જક ચીવટ અને ગ્રહણશક્તિ ભર્યો જોવા મળે છે તેમ વૈદકશાત્ર રોગ અને પ્રતિભા,ક્ષય અને માનસિક બિમારી(મનોઅવસ્થા),રોગકાળ દરમ્યાન એમનો સંવેદના સાથેના સંબંધ તપાસવાનું કામ કરે છે.ચાર્લ્સ ડિકન્સ ક્ષય વિશે લખતાં જણાવે છે,’એક રોગ જેમાં મૃત્યુ અને જીવન એટલાં અચરજ ભર્યાં ભળેલાં છે,કે મૃત્યુ જીવવાનો ચળકાટ અને રંગછટા હડપી લે છે અને જીવવું,મૃત્યુ પાસેથી કૃશ ઉદાસી ચ ઘ્રુણાસ્પદ ભય…જ્યાં ગતિ લાંબી ફાળ ભરે અને ક્યારેક દીર્ઘસુત્રી મંદ ગતિએ ખસે,પણ મંદ કે ત્વરિત છે અચૂક અને નિશ્ચિત’૧૯૨૬માં ડી.જી.મનરોએ એમના અભ્યાસ’સાયકો પેથોલોજી ઓફ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'(ઓક્સફર્ડ યુનિ.પ્રેસ)માં નોંધે છે કે’ઘણા સર્જકોની સાહિત્ય પધ્ધતિનું કલ્પક પ્રદાન જ્યારે રોગ પ્રવૃત્ત(active state)અવસ્થામાં હોય ત્યારે હોય છે.જોકે વિશ્વના પ્રતિભાસંપન્ન સર્જક એ રોગના ભોગ બન્યા એ હકિકત છે પણ રોગ અને પ્રતિભાને કોઇ શક્ય આકસ્મિક સંબંધ નથી.એ.જેકબસન અને એલ.જે.મુરમન એવું માને છે કે ક્ષય,’તત્કાલ ઉત્તેજક વા કલ્પનાજન્ય’ છે.સર્જનાત્મક બૌધિકતા કે સંવેદનશીલતામાં.એવું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે કેઃ'”a potential factor in the excitation of certain
minds of extraordinary intellectual endowment
to more energetic output, the quality of which is
definitely enhanced”(TURKINGTON, S. I.: Tuberculosis and genius.)આવા અભ્યાસ અને તારણો પછી પણ એક વાત નોંધવા જેવી છે કે આવા કોઇ પણ રોગ-ખાસ કરી ક્ષય,જેના વિશે વધારેમાં વધારે અભ્યાસ થયો છે.-પ્રતિભાને અસર પહોંચાડે છે એવું ખાતરીપૂર્વક કહેવાયું નથી.છતાં એવું કહેવા પ્રેરાવું ખોટું નહીં રહે કે રાવજી,કાફકા,કિટ્સ,મિલ્ટન કે સ્ટીવન્સન જેવાં સર્જકોની ભાષા સંવેદનશીલતા,શૈલી વગેરે તપાસતાં જે ધ્યાન ખેંચાતું તત્વ જોવા મળે છે તે એમનું સર્જનાત્મક લખાણ આગ્રહી નિષ્ક્રિયતા
કે લાદેલા આરામની આડ પેદાશ તરીકે ઉદભવે છે નહી કે કોઈ અજાણ્યા તત્વની અસરમાંથી કે વેગમાંથી.આવી દશામાં જીવતા સર્જકોમાં સ્વાર્થ અને ચીઢ પણ જોવા મળે છે પરિણામે એમના લખાણમાં થોડેઘણે અંશે ક્યાંક દોષારોપ થતાં સંભળાય છે,તો સંજોગ જોગ ચાર વર્ષના બાળક(MUHL, A. M.: Fundamental personality trends in tuberculous women: A follow-up study.)ના અભ્યાસમાં અને રાવજી પટેલના સર્જનમાં જે સામાન્ય તત્વ દેખાયું તે લાલ અને સૂર્યાસ્તનો રંગ પરાગતિ,ઉથલો કે વિકાસના અગાઉના તબક્કામાં પાછું જવું અને એ દ્વારા તીવ્ર મૃત્યેચ્છા,જે આવી મનોદશાની અન્તર્મુખ લાક્ષણિકતા છે.આ મનોદશા કે સર્જન સમજવાં હોય તો અનહદ સંવેદન વલણ ઓળખવું આવશયક છે.

જો માણસ ઇતિહાસ પાસે કશું શીખે,કયો પાઠ શીખવશે એ આપણને ?(એસ.ટી.કોલ્રરીડ્જ)

રોગ માનવજાતિ પર ફરીવળેલો અસરકારક અમાપ ઇતિહાસ છે.બાઇબલમાં ઉલ્લેખાયેલો અને સુરતમાં ફરી વળેલો પ્લેગ મનોદશાને વલોવી ગયો અને સમગ્ર સમાજ પર અસર છોડી ગયો.પણ ભૂતકાળ(એમાં ઘટેલી ઘટનાઓ.)અસંખ્ય આત્મચરિત્રનું સત(એસેન્સ)છે.આમ માનવ બિમારી,માનસિક કે શારીરિક,બન્નેવે વૈશ્વિક અસર ઉપજાવી હતી,સાહિત્ય,કવિતા,
ચિત્રકામ અને સંગીત પર.વિખ્યાત લેખકોનાં જીવન ચરિત્ર વાંચતા એમના દ્ર્ષ્ટિકોણ,સાહિત્ય પ્રદાન અથવા વિદ્વત્તા પર શું અસર ઉપજે છે તે વાંચવા-જાણવા મળે છે.જુદા દ્રષ્ટિકોણથી વિચારો તો જે-રાવજી,મણીલાલ જેમ -કાચી ઉમરે ગયા તે જીવતા હોત તો એમણે શું સાધ્યું ન હોત !

આમ તો ક્ષય ક્યારે મણસમાં પરોપજીવી થયો વા ચેપી રોગ થયો તે ખબર નથી,પણ માણસે સંસ્કૃતિ સ્વરૂપ સ્વીકાર્યુ પછી અનેક દૂષણોથી અભડાયો.રોગ માણસમાં આદાનપ્રદાન થયો.માણસ બહારથી અડકાયો અને અંદરથી બહારના સંદર્ભો સુધી,સૌન્દર્ય સુધી વિસ્તર્યો,માર્ટીન હાયડેગરના શબ્દમાં કહેવું હોય તો,’poetry and song,it grows out of being and reaches into its truth.(the thinker as poet-p.13)અને આ being જેની મૂળભૂતતા being પોતે છે જેમાં માનવ હયાતી સંલગ્ન છે.ભાષા પણ એવું જ being છે જેમાં માનવ હયતીની મૂળભૂતતા સંકળાયેલી છે.ભાષા માત્ર અને તેના ઉચ્ચાર કેવળ કવિતા છે.’the voice of thought must be poetic because poetry is the saying of truth,the saying of unconcealedness og being.'(the origin of the work of art:હાયડેગર).

ચિત્રકામમાં રંગ તેમ કાવ્યમાં ભાષા.દરેક કવિ એની ભાષામાં સાંપ્રત હયાતી(living with),શબ્દમાં જ ભારોભાર વેદના(suffering through)અને અન્યતરની અન્યતામાં અસ્તિત્વનો અનુભવ કરે છે.સાંપ્રત કાળના-કેન્સર,એઇડ્સ,ડિપ્રેસન,વિસ્મૃતિ,લકવા જેવા-અનેક રોગો તથા શારીરિક-માનસિક વિકૃતિઓ,સંવેદનશીલતાના ચઢાવ ઉતાર,તૂટી પડતા શરીર સામે ઝીંકાય છે,જેમાથી હતાશા અને ક્રોધ,આહવાન અને મજબૂરી,સમર્પણ અને અસાધારણ સ્વેચ્છાઓ ઉપરાંત ભય અને અપેક્ષા દ્વારા આપણે સ્વકને ઓળખીએ છીએ અને શબ્દ એ ચિત્રાત્મક રૂપક( visual metaphor)રચી આપે છે.
‘મારી આંખે કંકુના સુરજ આથમ્યા.’
આ કેવળ વાક્ય કે પંક્તિ નથી,અભિવ્યક્તિ નથી,પણ લાક્ષણિક બિંબ(મેટાફોરિક ઇમેજ)માં રૂપાંતર થયેલી ભાષા છે,એકનુ મૃત્યુ બિજા કોઇ ચહેરા પર વર્તાય છે,અભિવ્યક્તિ ઉન્નતિ પામે(transcends).રાવજી-મણિલાલ-કલાપી-જ્હોન કીટ્સ વગેરે ઘાતક રોગ -અકસ્માતના-poster boy- મેટાફર છે.

મૃત્યુ સાહિત્યનું સનાતન અને કલાત્મક બાબત છે.છતાં ક્ષય એ બાબતના ભાગ તરીકે ઓછું ચર્ચાયેલું અને જાણીતું છે.ક્ષય રોગ સ્વરૂપે અત્યંત આકર્ષક વિષય છે વૈદક શાસ્ત્રમાં,પણ સાહિત્યમાં રૂપક તરીકે વા અન્ય વિદ્યાશાખા પધ્ધતિએ અલ્પતઃ વિચારાયો છે.વેદના કે પીડાનું આ પ્રચલિત પણું સર્જકમાં કોઇ ઐતિહાસિક ઘટના સંપાત છે? એમની વચ્ચે કોઇ એવું સર્વમાન્ય તંતુ છે જેણે ક્ષય સાંમે એમની ગ્રહણક્ષમતા કે સંવેદનશીલતા બળકટ કરી છે?આવા પ્રશ્ન સુસંગત કે અર્થપ્રદ હોઇ શકે ખરા?

એ જાણીતું છે વિશ્વ સાહિત્યમાં ક્ષય વિશેષરૂપે વિષય તરીકે રહ્યો છે વા ક્ષયનિવારણ કેન્દ્ર વાતાવરણ કે પાર્શ્વભૂમિ તરીકે વંચાય છે.ક્ષયની વિસ્તૃતતા,માનવ અને સમય સંદર્ભે,અકળ છે.છતાં સર્જન અલ્પ છે.માનવ ઇતિહાસમાં યુધ્ધ કે ઇતર હિંસા સર્જનાત્મક સાહિત્યમાં વધારે સ્થાન પામ્યાં છે ક્ષય કરતાં,કદાચ એનું કારણ પહેલાં બેમાં નાટ્યાત્મકતાનું પ્રમાણ વિપુલ રહ્યું છે,જ્યારે ક્ષયમાંથી મનુષ્ય માટે શીખવા જેવું કશું નથી એ હશે? ક્ષય માનવજીવન અને એમાં વ્યાપ્ત વિષમતાને ઠરેલ ચિત્તે,ધીરગંભીરતા પૂર્વક,ચકાસે છે અને તેની બૃહદતાને, સામાજીક ધાર્મિક પરિમાણમાં આવરી લે છે.

આ પ્રકારની કૃતિઓ આંગળીને વેઢે ગણાય તેવી સ્થિતીએ છે,કારણ જેટલાં લેખક એના ભોગ બન્યા તેટલું જ સર્જન થયું.એવાં કેટલાંય હશે કદાચ જેમણે આ વિશે લખવું ટાળ્યું પણ હશે,અથવા શું લખવાનું બાકી નથી રહ્યું,વિચાર્યું હશે ? ક્ષય સર્જન ક્ષેત્રનું અંતરાય કે દૂષણ ન હતું કે અન્ય કળાઓનું પણ.સર્જકનો શબ્દ એમની દૈનિક ‘બિમારી’ની તાણનું દસ્તાવેજીકરણ અને રૂપકાત્મક રજૂઆત ચોક્કસ હતાં.એ વિધાનો નથી જીવનની નીજી,નાજૂક,ટૂંકીટૂંકી ક્ષણોનાં અક્ષયચિત્રો છે,તેથી જ પાછળ જોયું એ અગ્રગતિ છે.ક્ષય કદાચ સાહિત્યિક મુખ્ય સૂર ભલે ના બન્યો હોય પણ માનવપરિસ્થિતિનો-વૈશ્વિક કે સ્થાનિક-ચિતાર અવશ્ય છે.

ગુજરાતી ભાષાના કે વિશ્વના કવિઓમાં મેરી રૂફલ જે મેટાફરને ઘટના તરીકે ઓળખાવે છે તે એની વિલક્ષણતાથી પ્રવૃત્ત છે.સમયાવધિમાં એ પરિવર્તન ક્રિયાશક્તિનો ઉદભવ સ્વિકારે છે,’a poem must rival a physical experience and metaphor is ,simply,an exchange of energy between two things'(page,131,madness,rack,and honey:collected lectures,2012)આ વિશે વધું જણાવી મેરી કહે છે ‘જો આપણે આ વ્યાખ્યાનો સ્વિકાર કરીએ તો આપણને જ્ઞાન થશે કે વિશ્વમાં દરેક વસ્તુ સંલગ્ન છે.’અને રૂપક જો નકામી સરખામણી ન હોય,પણ કાર્યશક્તિની ઘટનાની આપ-લે કે અદલાબદલી હોય,તો એની વિચારણાથી એ વિશ્વને સાંકળે છે-એ તે પદાર્થ છે જે કાર્યશક્તિ સાંકળે અને સતત બદલ્યા કરે.ભર્તૃહરિનો સ્ફોટ કદાચ આ જ વાત ચીંધે છે.

કોઇપણ કાવ્યમાં અભિવ્યક્તિ જો અદલાબદલી નથી તો એ સમયાવધિમાં પરિવર્તન થતી કાર્યશક્તિ અને તે દ્વારા થવું (occur)જરૂર છે,આ પ્રક્રિયા જ મેટાફર છે.મેટાફર અવિરત ગતિ છે,ઉકલવું છે.આના ઉદાહરણ સ્વરૂપે બે કવિતા તપાસવી છે.રાવજીનું’મૃત્યુનું આભાસી ગીત’અને કીટ્સનું’ઓડ ઓન મેલનકલી’.આ બન્ને જીવનની પ્રતિકૂળતાનું સંમિશ્રણ વ્યકત કર્યાં કરતાં વિષયના કાવ્ય છે,જે એ તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કરે છે કે કરુણ માનવ નિયતિ જ સૌંદર્ય,આનંદ,અને જીવવું સ્વયં કેવળ એની ખાસિયત જ નહીં,પણ મૂલ્ય એવી વાસ્તવિકતાનું છે જે ચંચળ અને આત્મવિસંવાદી છે.બન્ને વ્યક્ત કરે છે આ બન્ને વ્યક્ત કરે છે સૌંદર્ય-વિસંવાદ વેદનાથી દગ્ધ અને મિશ્રિતઃ
‘She dwells with Beauty–Beauty that must die;
And Joy, whose hand is ever at his lips
Bidding adieu; and aching Pleasure nigh,
Turning to poison while the bee-mouth sips. . . .સમગ્ર ‘મૃત્યુનું આભાસી ગીત’,સૌંદર્ય-મેરી રુફલે કહેલું-,અને વેદના-અભાવ અને ગેરહાજરી સુધી વિસ્તરેલી-ઘૂંટેલી અભિવ્યક્તિ છે.રાવજી ‘ખેડુત છાપ કવિતાનો સર્જક નથી’,વૈશ્વિક અનુભૂતિને,સર્જકતાના ઊંડાણોને અડી ઊભેલો સર્જક છે.
‘પીળે રે પાંદે,ડૂબે અલકાતા રાજ ડૂબે મલકાતા રાજ…She dwells with Beauty–Beauty that must die..અલકાતા રાજ..મલકાતા રાજ…જીવનનું એ સૌંદર્ય છે જે મૃત્યુને વરેલું છે/And Joy, whose hand is ever at his lips/અરે, આ ઓચિંતું, થઈ જ ગયું શું સહેજ પરસે/પથારી ખીલી ગૈ, કુસુમ ટહુક્યાં કૈં રુધિરમાં !/તો કલાપી-આ ખૂનને ચરખે અને રાતે હમારી ગોદમાં,
આ દમબદમ બોલી રહી ઝીણી સિતારી આપની!કે કાંત’નથી સહેવાતું નાથ,ત્વરાથી આ દેહને જોડી દે’.દરેક કવિ(સર્જક) આસપાસના વાતાવરણથી નહીં પણ નિજી દૈહિક અનુભવ(મેરી કહે છે તે physical experience)થી ભાષાને દેહાંતર અર્પે છે.આ અને આવાં કાવ્ય વૈશ્વિક રંગદર્શીતામાં ભયંકર રોગોને દૈહિક સ્વરૂપ આપી બિમારી ને સ્પષ્ટ કરે છે,દરેક સર્જકે પોતાનામાં રોગ દ્વારા મૃત્યુની ચંચળતા જોઇ છે.ઉપરાંત બન્નેવ કવિઓ માટે રંગના પરિવર્તનમાં;કીટ્સમાં ગુલાબ,મેઘધનુષ,વિઓનીના છોડમાં બદલાતાં રંગો,તો રાવજી પીળા પાંદડામાં આથમતા રંગમાં મૃત્યુનો ઇશારો અનુભવે છતાં,એમાં સૌંદર્ય,આત્મિયતા અને વેદનામાં પરિણમેલો આનંદ છે;સાચા રસ,સૂઝ અને અનૂભૂતિ વેદનામાંથી પ્રાપ્ત કરવાનાં છે,ખેદોન્માદ હમેશા મરણાધીન સૌંદર્યમાં સમાતર સ્તરે વસે છે.સમાજમાં ઓછો અને વિદ્યાપીઠમાં મર્યાદિત વંચાયેલો રાવજી(આપણી આધૂનિકતાની સામજિક નબળાઈ!)અને પાશ્ચાત્ય સમાજમાં ખૂબ વંચાયેલો કીટ્સએ એવો સર્વગ્રાહી દ્રષ્ટિકોણ પેદા કર્યો કે માનવનિયતિ સુંદરતા અને આનંદની આડમાં કરુણાસભર છે,જે કેવળ એમની લાક્ષણિકતા અને મૂલ્યોની હકીકતોને જ અવલંબિત નથી પણ એ બન્નેમાંથી તેઓ ગૂજરે છે જે એમની તરફેણ નથી કરતું.

આવું રંગદર્શી દ્રષ્ટિબિન્દુ એ કાળના પ્રચલિત સાહિત્યમાં પણ જોવા મળે છે,દા.ત.જેન એયરમાં આ સૌંદર્ય અને મૃત્યુનો વિરોધાભાસ સ્પષ્ટતઃવાંચવા-જોવા મળે છે.અમિલી બ્રોન્ટેના સર્જનમાં આ ખવાતું રંગદર્શી વ્યક્તિત્વ પેલા ખતરનાક મૃત્યુને ભવ્ય અને આકર્ષક,’વળાંક(spin)’આપે છે;”…the illness which is removing me is not painful; it is gentle and gradual; my mind is at rest…by dying young, I shall escape great sufferings and will go greatly to the Universal Parent” (Bronte, 48).

રૂપકાત્મક અર્થ-રોગનું આ રૂપક એકમાંથી બીજામાં નહીં, પણ એકમાંથી બૃહદમાં, પરિવર્તન છે, ગતિ છે.એ ગતિ જે મંદ અને ઘાતક છે.આ એ રૂપક છે જે શબ્દ એના સ્ફોટ,એની તીવ્રતા અને એની સમગ્રતાને-સંદર્ભ સંબંધે- આવરી લે છે અને આપણી(મર્યાદિત.) સૂઝને ઘટ્ટ કરે છે,છતાં રાવજી-કીટ્સ-શેલી-જેવાં સર્જકો અને એ કાળમાં સર્જાયેલાં પાત્ર(નવલકથામા.),૧૯મી સદીના રંગદર્શી અને ખવાતાં યૌવનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને એને પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપ બક્ષે છે-આજે દાંતમાં કહેવું હોય તો એ રંગદર્શીઓ એવું માનતા થઈ ગયા હતાં(અંધશ્રધ્ધા જેવું જ ને !)કે ક્ષય વિલક્ષણ અને સર્જનાત્મક લોકો માટે જ હતો.ભણેલાઓ અને સામાન્ય લોકોનો મત હતો(જંતુ શોધાયાં પહેલાં)કે ક્ષય શારિરીક લક્ષણ હતું અને પરિણામે એ એકે પ્રકારની દેણગી હતો-અલબત ઘાતક.

યુરોપની યંત્રક્રાંતિના પગ પેસારા સાથે ક્ષય મહામારી સ્તરે પહોંચ્યો,આ’પ્રવેશ’અને’નિકાસ'(આવાગમન!)નામ ક્ષયે મેળવ્યું.એક નવો આકાર/સ્વરૂપ ઘડાવો શરૂં થયો; મૃત્યુએ આ સદીમાં વિકરાળ આકાર ધરતાં જ,સમયાંતરે આ રોગ અભિવ્યક્તિમાં/વિવેચનામાં-સિમાકનમાં/સિમોલ્લંઘનમાં-ગેરમાર્ગે દોરતું રૂપક થઈ ગયું.૧૯મી સદીનો આ રોગ યુરોપની તથા વિશ્વની અન્યતર સંસ્કૃતિમાં હયાતિને ગેરમાર્ગે દોરે છે.(ગેરમાર્ગે એ અર્થમાં કે એની વિકૃત ઘાતકતા અનેક પ્રયત્ન છતાંમનફેર કરતી ભાષામા સંતાડી શકાઇ નહીં)ડ્યુબોસ રનેના મતે ક્ષય પ્લેગ સમ યુરોપની જાતી માટે અસ્તિનો ભય હતો.(ધ વ્હાઈટ પ્લેગ,૧૯૬૩)

શહેરની વસાહતો ક્ષયનું ‘ઉંધીયું’થઈ ગઈ હતી.ક્ષય દાવાનળ જેમ ફેલાયો હતો ઉમદા જાતિમાં,ગ્રામ્ય સંસ્ક્રૂતિમાં અને શહેરી ભાડૂઆતોમાં.રોગની કૌતૂકરાગી ભ્રાંતિ તૂટી ગઈ અને એની જગ્યાએ નવ્ય લાક્ષણિક બિંબ ઉપસી આવ્યું;ચોક્કાસ મૃત્યુની લાક્ષણિકતા, સ્વયં સંચાર, અને શિકારી રૂગ્ણતા કે જીવનભક્ષી.એક અંતિમથી બીજા તરફનું પરિવર્તન બીજાંઓ માટે જ્યાં સમાજમાં સૂઝ,અર્થ અને કારૂણિકાની બદનામીનો અભ્યાસ આવશ્યક થઇ ગયો હતો,ઉપરાંત એ સાંપ્રત રૂગ્ણતા-કેન્સર,એડ્સ,એચઆઈવી,વગેરેનું પૂર્વચિન્હ કે અગ્રદૂત થયો હતો,જે એકે રૂપકંમાંથી બીજી લાક્ષણિકતામાં દેહાંતર થયા કરે.
(ઓક્ટો.૨૦૧૩)


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ? (ભાગ-૨)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય અતિઉત્સાહી વિદ્યાશાખા છે.ક્યારેક એ તરંગી કે અવ્યવહારું પણ ભાસે.એમાં કાર્યરત લોકો વિશ્વ સાહિત્ય સર્જન અને અફાટ વૈવિધ્યને કારણે માનવ ક્ષમતાના મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે,ઉપરાંત કેવળ સાહિત્ય જ શા માટે? સમાંતરવાદી કળાના ઇતિહાસ,સંગીતશાસ્ત્ર ઉપરાંત ચલચિત્રના અભ્યાસ અને મનોવિજ્ઞાનથી વિકાસવાદી જીવવિદ્યા તરફ પણ વળ્યા છે.અનેક વિકલ્પો સાથે મથતાં અભ્યાસીઓ નિયમિતપણે/પધ્ધતિસર ફેરતપાસ/આત્મ-નિરિક્ષણ અને પુનરવ્યાખ્યા/પુનરવિભાવના,પ્રયોજના સૂચવણી,ફતવા,દરેક શક્યતા વિશે વિવાદ અને ઠપકા વગેરેમાં કાર્યરત રહ્યાં છે.

જેમ જેમ સમય વિતતો ગયો,શોધખોળના નવા માધ્યમો ઉઘડતાં ગયાં,નવ્ય મત મતાંતર સર્જાતાં ગયાં તેમ તેમ આ “સમાંતર સાહિત્ય” સંજ્ઞા પણ વિવાદગ્રસ્ત બની.વિદ્યાપીઠો અને વિદ્વાનોની નિસબતે મથાળાં(નામકરણ!)અને તે સંબંધિત ગુણદોષ અને સૂક્ષ્મભેદ વિશે વિવાદ કર્યાં,” સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ”,”વિશ્વ સાહિત્ય”,કે કેવળ “સાહિત્ય” જેવાં નામ સૂચનો કરાયાં અને આ વૈવિધ્ય હેઠળ આ શાખાની ફેરતપાસ કરાતી રહી.સંદિગ્ધ પણે આ અભિગમ ‘રાષ્ટ્રિય સાહિત્ય વિભાગ’સાથે મથામણ કરતું રહ્યું પરિવર્તનશીલ વલણથી,જ્યાં અનેક સ્વરૂપો સમયાનુક્રમે-ક્યારેક એક જ બેઠકમાં-ઘડતર-પુન;ઘડતરમાં સરળ કે ઉદ્વિગ્ન સંબંધોમાં ગૂંચવાયા અને ઉકલ્યાં.મડાગાંઠો(ડેડલોક)માં કાર્યસ્વાતંત્ર્યનો આનંદ લેતાં રાષ્ટ્રિય અને શૈક્ષણિક શિસ્તને ઓળંગી આજે બૃહદ સ્વરૂપે સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતા કેવી રીતે સર્જનમાં જાળવી રખાય,એક જ સમે.આ જ પ્રશ્ન સિધ્ધાંતો ઉપજાવનારને પણ લાગુ પડે છે,સાંસ્કૃતિક વૈશિષ્ટ્યની બૃહદતાને જોતાં.

લગભગ ૧૭૯૭માં-જોહેન ગોટફીડ હર્ડર-થી જેનાં પાયા નંખાયા છે,જેમાં તર્કબધ્ધ શક્યતા અને કૂટપ્રશ્નો વણાયેલાં છે.જે હજું તે વખતે વિદ્યાશાખા સ્વરૂપે કોઇ વિદ્યાપીઠમાં ઠરીઠામ ન હતું,ત્યાંથી પછી એન લુઇ(૧૮૦૦),ગરથે અને એકરમેન(૧૮૨૭)અને ફ્રેડ્રિક નિત્શે(૧૮૭૨)ના(ધ બર્થ ઓફ ટ્રેજડી)સુધીના પહેલા પંચોતેર વર્ષમા આ સર્જકોએ રાષ્ટ્ર-રાજ્યને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકાર્યું જેના વર્ચસ્વ હેઠળ સાહિત્ય લખાતું વંચાતું રહ્યું,છતાં દરેક સમાંતર અભ્યાસનો ઉપયોગ,રાષ્ટ્રવાદ પાછળ ઠેલી નવ્ય સંસ્કૃતિની મૂળભૂત બાબતો ઉદ્દેશવા,કર્યો.

૧૮૭૭ થી ૧૯૦૩ દરમ્યાન હ્યુગો મેલ્ટઝલ,હટ્ચસન મકોલે પોસનેટ્ટ,જ્યોર્જ બ્રેન્ડીસ અને ચાર્લ્સ મિલ્સ ગેલે આદીએ વિદ્યાપીઠગત કાર્યક્રમ,વ્યાખ્યા-વિચારણા,પ્રાથમિક પ્રવર્તકો તરીકે આપી,૧૯મીસદીના પૂરવાર્ધમાં સમાંતર અભ્યાસ વિષયક સામયિક શરૂ કરી,પાયાનું કામ કર્યું.મૂળે ફ્ર્ન્કો-જર્મન સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ તરીકે શરૂં થયેલાં કામમાં આ વિદ્વાનોએ વૈવિધ્યસભર દ્રષ્ટિકોણ રજુ કર્યો.ચાર જુદા દેશોમાંથી આવતા આ પ્રાધ્યાપકો(એ જમાનાના)નાના મોટાં વલણો વચ્ચેની તંગદિલીથી પૂરેપૂરા વકેફ હતાં,અને એમના કાળમાં સંયોગી-પ્રાદેશીકતાની સાહિત્યિક સંભાવનાઓનો પૂરો લાભ લીધો હતો.એ સામાયિક દ્વારા/માં એ વિદ્વાનોએ ” અનેકભાષી સિધ્ધાંતો”નો આગ્રહ રાખ્યો હતો.હટ્ચસને દા.ત. એનાથી વાંચી શકાય તે ચાઇનીસ,સંસ્કૃત કે એરેબિક જેવી ભાષાઓને એમાં સ્થાન આપ્યું હતું.અને સંયોજક સાહિત્યથી ગંભીરતા અને ઊંડાણ ઉમેર્યાં.

ત્યારબાદ,બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ૪૩વરસ(જ્યોર્જ લુકાચ ૧૯૧૬ થી રને વેલેક ૧૯૫૯)દરમ્યાન આર્થિક-સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ઉથલપાથલ અને આપ-લે થઈ,એમાંથી આપણને લુકાચનું “થિયરી ઓફ નોવેલ”(૧૯૧૬)જેવું વિશાળ/અત્યંત પ્રભાવશાળી,હંગેરિયન ફિલસુફ કાન્ટ થી હેગલ તરફની ગતિની, સ્પષ્ટ રજૂઆત કરતું પુસ્તક મળ્યું,જ્યાં મનુષ્ય,ઇતિહાસ અને કળા,ત્રણેવનાવિકાસ કાળ્ને સાંકળી લેવાયો છે.યુધ્ધગ્રસ્ત જર્મનીમાંથી,તો મિખેઇલ બખ્તિને લુકાચનું પુનર્મુલ્યાંકન કરતાં મહાકાવ્ય અને નવલકથા સારતત્વગ્રાહી આધૂનિક અને બીનાઆપખૂદ સાહિત્ય પ્રકાર તરીકે ઓળખાવ્યાં.જાપાનના કોબાયાસી હિડોએ”કેઆસ ઇન ધ લિટરરી વર્લ્ડ”માં પોતાની ક્લાસિકલ(સંયમપ્રધાન) શૈલી સમૂળગી છોડ્યા વગર વિદેશી સ્વરૂપ/નમૂના સાથે સાંકળવાની મથામણ તપાસી.આ ગાળાના સર્જક/વિવેચકે નાત્ઝીના ઉદય અને યુધ્ધ ગ્રસ્ત દેશો વચ્ચે ક્રાંતિકારી સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન વિશે ધોધમાર લખ્યું,જ્યાં અર્ન્સ્ટ રોબર્ટ કરટિસે યુધ્ધ પહેલાંના સમયમાંથી મધ્યયુગીન લેટિન સાહિત્યનો અભ્યાસ કરી યુરોપિયન પરંપરાની શક્યતા/સંભાવના તપાસી.ઇસ્તંબુલમાં દેશનિકાલ ભોગવતા એરિક ઓરબાકે ત્યાં એમનો અદભૂત ગ્રંથ”મિમીસિસ(Mimesis)”લખ્યો.ત્યાંથી અમેરિકા જઈ, ગરથેના આ વિદ્યાર્થીએ “ફિલોલોજી એન્ડ વિલ્ટલીટરેચર”લેખ ૧૯૫૨માં લખ્યો, જેમાં અનુયુધ્ધ વર્ષોમાં ઉછરતાં, સાંસ્કૃતિક સંલગ્નતા યુગના વિશ્વ સાહિત્યના કૂટપ્રશ્નો વિશે છણાવટ કરાઈ છે.ઉપરાંત આ ગાળાના મહત્વના લખાણોમાં સાહિત્ય અને રાજકારણ વિશેના ચિંતનાત્મક લખાણમાં થિયોડોર એડોર્નો ( અન્ય દેશનિકાલ પામેલો સર્જક,દક્ષિણ કેરોલિના નિવાસી)એ એમના”મિનિમા મોરાલિયામાં”સાહિત્ય,તત્વજ્ઞાન અને સંગીતનો સંયુક્ત ઉપયોગ,કળા અને આધૂનિક ભૌતિક સમાજના જટિલ જોડાણ તપાસવા કર્યો હતો,તો ઓક્ટાવિયો પાઝે કળાકારના રાજ્ય નિયંત્રિત કટોકટીયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય મટે વિચારણા/વિવાદ કર્યા હતાં.આ દરેક ચિંતકોએ પોતાના સાંપ્રત સમાજ,વાતાવરણને અનેક્ત્વ સાથે સાંકળી,વારસામા મળેલી યુરોપિયન પરંપરાને પડકારી હતી.આ વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ગાળાએ,ફ્રેન્ચ વિચારણા અને અમેરિકન શિસ્ત(સ્કૂલ) વચ્ચેના તફાવતો/મતભેદના મહત્વના પર્યાયને રૂપરેખા આપી.રને વેલેકે ફ્રેન્ચ વિચારણાના સંયમિત પ્રત્યક્ષ(જ્ઞાન)વાદને ઉતારી પાડ્યું.એમણે પોતાની વિચારણાને કળાના આંતરરાજ્ય અને આંતરઐતિહાસિક વિહંગાવલોકન તરીકે ગણાવી હતી.

ત્યાર પછીની અર્ધ સદી(૧૯૫૩-૮૬) જેને વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ” સૈધાન્તિક સદી” સ્વરૂપે ઓળખાવી શકાય,જેમાં સમાંતરવાદીઓએ સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના અનુસંધાન અને વિસ્તાર કરી આપ્યાં.સાઈઠથી શરૂ થયેલાં સિધ્ધાંતો ૭૦-૮૦ના દાયકામાં સતત ચર્ચાતા રહ્યાંઃ જન્મારાના પ્રતિબંધ અને દેશનિકાલ પછી બખ્તિને આ ગાળામાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી.રશિયન આકારવાદથી લાકોનિયન મનોવિજ્ઞાન તથા માર્ક્સવાદની ફ્રેંકફર્ટ શિસ્ત અને ફેમિનિસ્ટ ફિલ્મ વગેરેનાં સિધ્ધાંતો માટે એક સ્વતંત્ર પુસ્તક આવશ્યક રહેશે.બે દાયકામાં ચર્ચાયેલાં સિધ્ધાંતો-૧) સ્ટ્રકચરાલિઝમ ૨)અનુસ્ટ્રકચરાલિઝમ ૩)ડિકન્સ્ટ્રકશન વગેરે સંજ્ઞાથી ઓળખાવાયા.પ્રાધ્યાપક રોલાં બાર્ટના વ્યાપક સાંસ્કૃતિક પધ્ધતિ(mode)-જાહેરાત,કુસ્તિ,ઈતિહાસ,ફોટોગ્રાફી,સાહિત્ય વગેરે આવરી લેતાં લખાણો છે.ભાષાવિજ્ઞાન પારંગત બાર્ટે સિમિયાટિક્સ(ચિહ્ન અને પ્રતિકના સિધ્ધાંત)માં સાંસ્કૃતિક વિચારણાનો વ્યવસ્થિત વિસ્તાર જોયો વિચાર્યો હતો જે બૃહદ સાંસ્કૃતિક ટીકાત્મક કે વિવેચનાત્મક અભિગમને પાયારૂપ/સમાન ભૂમિકા થઈ શકે છે.બાર્ટ અને ઝાક લાકેન સાથે કામ કરતી જુલિયા ક્રિસ્ટેવાએ ભાષાવિજ્ઞાન અને મનોવિષ્લેષણનું સંયોજન કરી ભાષાની ક્રાંતિકારી શક્યતા તપાસવાનું કામ કર્યુ,ઉપરાંત ” વિમેન્સ ટાઈમ( સ્ત્રીઓનો સમય)”લેખમાં સ્ત્રી અને રાષ્ટ્ર જેવા વિષયને તપાસતાં સત્તાને નારી હિમાયતીઓ સંદર્ભે પડકાર્યાં,ઉપરાંત પૌરૂષ(પેટ્રિઆર્કલ) અભિગમને સામાજિક સ્તરે.

સ્ટ્રકચરાલિઝમ અને ડિકન્સ્ટ્રકશન વિષયક સૂઝ અને સૈધાન્તિક અભિગમ/અભિપ્રાય મૂળે અમેરિકન વિવેચનાત્મક સાહિત્યમાં આકાર/પરિભાષા સંદર્ભે વિકસ્યાં હતાં,જ્યારે ફ્રાન્સમાં એ વલણ પ્રતિરાજકારણ હતું.એંસીના ગાળામાં અમેરિકન સૈધાન્તિક અભિગમ બીનકૃતિલક્ષી થયો અને ફ્રેન્ચ વિવેચકો ઉપરાંત જર્મન શિસ્ત પ્રતિ આકર્ષાયો.અમેરિકામાં ધ્યાન્પાત્ર કામ બાર્બરા જ્હોનસને કર્યું,જેણે પોલ ડ મન-એ વિચારેલા સામાજિક અને ભાષાકીય વક્તૃત્વ છટા ભેદ વિશે બોલતાં ,ખાસ કરીને આફ્રિકન-અમેરિકન અભ્યાસ અને સ્ત્રીવર્ગ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.એ જ ગાળામાં વિશ્વમાં ઉદભવેલાં અસમાન સત્તા સંબંધથી સાંસ્કૃતિક મતભેદ તરફ સમાંતરવાદી અને પોસ્ટસ્ટ્રકચરાલિસ્ટો વળ્યાં,તો ઈઝરાયલના ઈતમાર એવન-ઝોહર જેવાં અન્ય ચિંતકો ભાષા અને અનુવાદ સંદર્ભે વૈશ્વિક વિષ્લેષણ કે નવ્યસામ્રાજ્યવાદી ચિંતન તરફ વળ્યાં.આ વિચારણા એકંદરે મહાસત્તા અને નાના રાષ્ટ્ર વચ્ચે ગંઠાયેલી ભાષમાં આકાર પામેલા રાષ્ટ્રિય ભાષા સ્વરૂપમાં સંયોજિત મળી.ઉપરાંત વસાહત યુગમા ગિકુયા(કેન્યા)ના ઉંગુગી વા થિયાંગોએ સંસ્થાત્મક અને સૈધાન્તિક અભ્યાસ પ્રમાણે બહુવિધ ભાષા અને બ્રિટીશ સાહિત્યની શૈક્ષણિક પધ્ધતિ અનુસાર સંદિગ્ધ અસર સાથેની મથામણ વિશે વિચારણા આપી.અદ્યતન કે સાંપ્રત( એ સમયે)નિરિક્ષણ,વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સંદર્ભે,એ બે વચ્ચેની તાણખેંચ તપાસતાં પાશ્ચાત્ય મૂલ્યોના પ્રતિનિધિત્વનું સંવર્ધન કરે છે.સમાંતરવાદીઓ ફ્રાન્સ,ચીન અને ઇતર દેશોમાં વૈશ્વિક સાંપ્રતતા,પાશ્ચાત્ય મૂલ્યો સંદર્ભે, પાર જવા અને સ્થાનિક સ્વરક્ષણાત્મક અભિગમ આત્મસાત કરવ મથતાં હતાં.

અનુવાદથી બે સંસ્કૃતિ વચ્ચે મંથન કરતા સર્જક/સંપાદક/વિવેચક સાંસ્ક્રુતિક મતભેદો સજીવ રાખવા મથતા હતા.ગરટના”વિલ્ટલિટરેચર”ના ખયાલ પછી,”એક પણ અસમાન/બીનઅનુરૂપ”લાગણીથી પીડાતા વિવેચકો સાહિત્યિક સ્વરૂપની અરસપરસ અસર અને સર્જન,સ્વીકૃતિ તથા વર્ગીકરણની સામાજિક ગૂંથણિ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, તો એમિલિ એપ્ટરે ” અ ન્યુ કંપેરટીવ લીટરેચર”( નવ્ય સમાંતર સાહિત્ય)ફતવામાં ક્રિઓલાઈઝેશન(સ્થાનિકતાઅને અનુવાદ વૈવિધ્ય પર આધારિત-જે ગ્લીસેન્ટ,સઈદ,વેન્યુતિ,મોરેતી કે ગાયત્રિ સ્પિવાકમાં જોવા મળેલા- સિધ્ધાંતને અનુરૂપ વાંચવા મળે છે.

સાંપ્રત કાળે રોજબરોજ સમાંતર સાહિત્ય,એનો અભ્યાસ,એની સંભાવ્યતા,વિશ્વમાં વિવેચકો,ચિંતકો,અભ્યાસીઓ કે વિદ્યાપીઠના વિભાગીય પ્રાધ્યાપકો દ્વારા નિયમિત(ગુજરાતીમાં ?!)પુનર-રૂપરેખા પામ્યા કરે છે,ક્યાંકને ક્યાંક,ત્યારે એના વિદ્યાર્થી,સમર્થકો કે માર્ગદર્શકો માટે આવશ્યક છે કે એ આ વિદ્યાશાખામાં,એની ઐતિહાસિકતામાં અને વર્તમાન શક્યતાઓ તપાસે,એની ફેરતપાસ/ફેરવિચારણા કરે,એના વ્યાપને ઉદ્દેશે-તે અનુવાદિત સંગ્રહોનો આશય છે,ઉપરાંત અહીંથી વિદ્યાપીઠોમાં આ અને આવા અભ્યાસને સ્થાન પ્રાપ્ત થાય એ અપેક્ષા છે.એ ઉદ્દેશથી આ મેગેઝીન “પગલું”ને અંતે અનેક સંદર્ભોને સ્થાન અપાયું છે.
(૭-૧ થી ૭-૧૪-૨૦૧૩)


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૧)

ડિસેમ્બર 25, 2017

૧)
વૈશ્વિક(સંસ્કૃતિગત)અનેકત્વમાં કાવ્યનો અભ્યાસ કરતાં પહેલાં આ “કંપેરેટીવ” શબ્દને સમજવો આવશ્યક છે.આપણે એ શબ્દ માટે ગુજરાતીમાં- સરખામણી,તુલનાત્મક,સામ્યતા વગેરે સંજ્ઞા પ્રયોજી છે.આ સંજ્ઞાઓ મારે મતે સક્ષમ નથી,કારણ કે આપણે બે-પાંચ(કે અનેક) સંસ્કૃતિ અને તેના સાહિત્યને સરખાવતા નથી જેમ બજારમાં ખરીદાતા પદાર્થ.ભાષા કે શબ્દની તુલના ન કરાય કારણ જે તે ભાષામાં તેનાં શબ્દના પ્રયોજનને સંદર્ભ જૂદા હોય અને તેની લાક્ષણિકતા પણ વિશેષ રહે છે.દરેક શબ્દની તળપદતા ભિન્ન છે.તુલનાત્મકાદિ ભૌતિક છે,સાહિત્ય બૌધ્ધિક અને વૈયક્તિક છે.

‘સમાંતર’ શબ્દ સ્તર કે સ્પાટી સાથે સંકળાયેલો છે,પરિણામે વૈયક્તિકતાને વરેલો છે.આપણે એક જ સ્તરે સંસ્કૃતિના અનેકત્વને ઓળખવા,સમજવા મથીએ છીએ,સરખાવવા નહીં.કાવ્ય વૈયક્તિક અભિવ્યક્તિ છે,સમલિંગી નથી,એ સમધર્મિ કે સમકર્મી હોઇ શકે,માટે કાવ્યનો અભ્યાસ સમાંતર સ્તરે થવો જોઇએ,સરખામણી કે તુલનાત્મક પધ્ધતિએ નહીં.વૈશ્વિક સંપર્ક ( ગ્લોબલાઇઝેશન)થી ભાષા એકમેકને અસરગ્રસ્ત કરે છે.માનવ સ્થળાંતર પણ આને માટે કારણભૂત છે.

૨)
વિશ્વ સાહિત્યનો રૂઢીગત અભ્યાસ એટલે યુનિવર્સિટીની વિદ્યાશાખા જે યુરોપિયન નમૂના આધારિત વલણ ધરાવે છે.અંગ્રેજી,ફ્રેન્ચ અને જર્મન, આ દરેક ભાષા(અને તેઅની એમ્બસીઓ)પરંપરા કેન્દ્રિત છે.પણ સર્જક અને પાઠક બન્નેવનો અભિગમ અનેક ભાષી છે.દા.ત.જર્મન ભાષા છલોછલ છે અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ તથા ઇટાલિયન ઉપરાંત ગ્રીક અને રોમન સાહિત્યની અસરથી,વગેરે.અને લેખકો પણ જે એકમેકને ઓળખતા નથી,એમનામાં અદભૂત સર્જનાત્મક મળતાપણું અને વૈવિધ્ય દાખવે છે.એક કાવ્ય માલાર્મેનું અને એક એમિલી ડીકન્સનનું એકમેકને સાશ્ચર્ય શમનમાં લઈ જાય છે.સાહિત્યના સમાંતર અભ્યાસનો આશય ભાષાકીય સીમાડા ઓળંગી વાંચન કેળવવું,જે દ્વારા એ દરેક ગતિવિધિ પર વિશેષ ભાર મૂકી શકાય,જે રાષ્ટ્રિય સાહિત્યમાં અસ્પષ્ટતા કે દૂર્બોધતા સાથે ફરીવળે છે.
જ્યારે પણ, એશિયન-આફ્રિકન કે નજદીકી પૂર્વનાં સાહિત્યનો અભ્યાસ કરાય ત્યારે રૂઢીગતપણે એમને પ્રાદેશિક અભ્યાસના લાલ મથાળા તળે ઊતારી પડાયું છે.યુરોપિયન સાહિત્ય સ્વયંશાસિત ( વા સ્વાયત્ત) રસ સિધ્ધાંત અને “રાષ્ટ્રિય બુધ્ધિ-પ્રતિભા” બન્ને સ્વરૂપે સમજાયેલી છે,( સમજાવાઈ છે જે તે પ્રદેશના સારસંગ્રાહક(eclectic) વિવેચકો દ્વારા.)ઉપરાંત બિન-પાશ્ચાત્ય સર્જનનો અભ્યાસ મોટે ભાગે ઐતિહાસિક,રૂઢીશાત્ર વા વંશસાહિત્ય રૂપે કે દ્ર્ષ્ટિકોણથી કરાય છે નહીં કે એમની સર્જનાત્મક લાક્ષણિકતા તરીકે.(આજકાલ આપણે વિદેશોમાંથી ગુજરાતી સર્જનાત્મક સાહિત્યને “ડાયેસ્પોરિક સાહિત્ય ” નામે ઓળખાવવાની પળોજણમાં છીએ !)સમાંતર સાહિત્યક્ષેત્રે આ ” ધ વેસ્ટ એન્ડ ધ રેસ્ટ “(the west & the rest)વિભાજન ભાવના નિઃશક્ત કરવા મથે છે.યુરોપિયન અભ્યાસના ઔપચારિક નિયંત્રણને પ્રાદેશિક અભ્યાસની આંતરિક વિવિધતાની સૂઝ સાથે જોડી આપીને,પાસે પાસે મૂકી આપીને.અભ્યાસનો કોલાજ રચી આપીને.

યુનિવર્સિટીમાં આ અભ્યાસ વિદ્યાર્થીમાં બહુવિધ ભાષી સંપર્ક કેળવવા માટે છે.સમાંતર સાહિત્યના વિદ્યાર્થી અનુભવે અને જાણે છે દેહાંતરમાં તથા સમય અને સ્થળાંતરમાં સાહિત્યિક કૃતિ અને શૈલીને. તેઓ ચકાસે છે- સાહિત્ય તથા ઇતિહાસ,ફિલસુફી,દુરંદેશી(પોલિટિક્સ)અને સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના જોડાણ,સંદર્ભો ઉપરાંત તેઓ તપાસી શકેશે સાહિત્ય તથા અન્ય સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપો જેવાંકે ફિલ્મ,નાટક,તૈલચિત્ર,સંગીત અને નવાં માધ્યમોનાં છેદન્બિંદુ(ક્રોસરોડ).આપણા વિકસતા વૈશ્વિક યુગમાં,અનુવાદ પણ સમાંતર સાહિત્યિક અભિગમમાં મહત્વનો ભાગ છે.આ સાશ્ચર્ય મુશ્કેલ છે એવું કહેવું કે એક વાક્યના અનુવાદ બીજી ભાષામાં ‘ સમોવડિયું ‘ છે; કયા સંદર્ભે, અને પછીથી, આપણે કરી શકીશું અનુવાદ જટિલતા અને નાજુકાઈ,નવલકથા,કાવ્ય કે નાટકની? અને છતાં આજે કે કાલે આપણે અનુવાદ પર આધાર રાખીએ છીએ. સાહિત્યિક અનુવાદને પોતિકો ઇતિહાસ અને દૂરંદેશી(પોલિટિક્સ) હોય છે. છતાં અમુક કાવ્યના અનુવાદ થઈ શકે અને બિજાંના નહીં,શા માટે? અને કેવાં અનુવાદના સિધ્ધાંત અને મહવરા બદલાય છે,સમય જતા? છતાં સમાંતર સાહિત્ય અભ્યાસનું આકર્ષક પાસુ તે,લવચીકતા પસંદગીની.ઉપરાંત સમાંતર અભ્યાસ તમારી આવડતને વિલક્ષણ બનાવે અને એ ભાવિ સર્જનનો ઉત્કૃષ્ટ પાયો છે.જે અનેક ભાષી સાંસ્કૃતિક ક્ષમતા અને ઝીણવટભરી સૂઝ,વૈવિધ્યને હાકલ આપે છે.

૩) ૧૯૬૩માં રને વેલેકે’ધ ક્રાઇસીસ ઓફ કંપેરટીવ લિટરેચર’ લેખમાં( એ સમયે ક્રાઇસીસ> તાતી જરુરિયાત! શા માટે કહ્યું હશે એ વિચારવા જેવું છે.)કહ્યું હતું” આપણા અભ્યાસની જોખમકારક અવસ્થા( કે અનિશ્ચિતતા)નુ સૂચક એ છે કે આપણે ચોક્કસ પધ્ધતિ અને અલગ ચર્ચાનો વિષય( કે ફરિયાદનો વિષય?) પ્રસ્થાપિત કરી શક્યા નથી.”૧૯૬૩ પછીનાં પચાસ વર્ષ અને તે પહેલાંના અઢળક વર્ષ,આપણે હજું કોઈ પણ યુનિવર્સિટીમાં.પશ્ચિમથી ભણીને આવેલાં ઉપરાંત સુરેશ જોશી જેવાં સારસંગ્રાહક ,વળાંક આપતાં સાહિત્યિક ડૉકટરો હોવાં છતાં,સમાંતર સાહિત્યનો અભ્યાસ શરૂ નથી કરી શક્યાં.આ એક એવી પધ્ધતિ છે જે પોતાને-વિવિધ વિદ્યાશાખા(ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી),મિશ્ર સંસ્કૃતિ(ક્રોસ કલ્ચર) વા સંયોગી-પ્રદેશ(ટ્રાન્સ નેશનલ) જેવાં અનેક યત્ને આવરી લે છે.વિશ્વમાં દરેક વિદ્યાપીઠે નાનો કે પેટાવિભાગ હોવાં છતાં સમગ્ર માનવ સંસ્કૃતિને લગતાં સમાજશાસ્ત્ર અને સાહિત્યને ઉદ્દેશેછે.વિશ્વમાં થયું છે તેમ ગુજરાતી સમાજમાં પણ પારંપરિક રાષ્ટ્રિય સાહિત્યના અભ્યાસમાં ત્વરિત હ્રાસ દેખાય છે,પણ વિશ્વમાં થયું છે તેમ સમાંતર સાહિત્ય અભ્યાસ પ્રત્યે કોઈ કે કશી જાગૃતિ આપણી વિદ્યાપીઠોમાં દેખાતી નથી.અપેક્ષા ૨૦૦૬માં હોન સોસી (haun saussy) એ કહ્યું છે તેમ ” The premises and protocols characteristic of our discipline [i.e. comparative literature] are now the daily currency of coursework,publishing,hiring and coffee-shop discussion.”અને દાયકાઓ પહેલાં પોલ જે (Paul jay) જેણે ખૂબ ઊંડી સૂઝ ભર્યો લેખ ” બિયોન્ડ ડિસિપ્લીન ? ગ્લોબલાઈઝેશન એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ ઇંગ્લીશ.”લખી અંગ્રેજી તથા ઈતર સાહિત્ય વિભાગોમાં પ્રવર્તમાન સમસ્યાઓ તરફ ધ્યાન દોરતાં કહ્યું હતું,” સાંસ્કૃતિક લેવડદેવડ અને ઓળખને,વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં, સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતાનું કામ બહુદિશ( મલ્ટિ ડિરેક્શનલ)બનાવવાનું છે.” વિશ્વમાં ટ્રાન્સએટલાન્ટિક સ્ટડીઝ એન્ડ ગ્લોબલ ઇંગ્લીશ અંગ્રેજી વિભાગોમાંમહ્ત્વ મેળવે છે,તો ફ્રેન્ચ વિભાગ જ્યાં ફ્રેન્ચભાષી વિશ્વની સંસ્કૃતિ તથા સાહિત્યનો અભ્યાસ દાખલ કરાતાં એ વસાહત અને રાષ્ટ્રપાર અભિગમે વિદ્યાર્થીને ફ્રેન્ચ ઇતિહાસના ચોક્કસ સંદર્ભો અને યુરોપની અનુવસાહત વિશ્વમાં ભજવણી વિશે નિશ્ચિત માહિતિ પૂરી પાડી છે.

મોટા ભાગના અભ્યાસીઓએ સમાંતર સાહિત્યની ઉત્પત્તિ જર્મન કવિ ગરટહ(Goethe=Goe·the/ˈgɜrtə, German ˈgœtə/ Show Spelled [gur-tuh, German gœ-tuh)ની સંજ્ઞા
Weltliteratur માં જોઇ છે.ત્યાર પછીના અનેક વિવેચકો-અર્નેસ્ટ રોબર્ટ કર્ટિસ અને એરિક ઑરબાક,વગેરેએ સમાંતર સાહિત્યને શીત યુધ્ધ (કોલ્ડ વૉર )ની ઉપજ ગણાવી છે.આ અને આવાં દરેક વિદ્વાનોએ આ સમાંતર અભ્યાસને નિશ્ચિત સ્વરૂપ આપ્યું છે,અમેરિકામાં કોલ્ડ વૉરયુગમાં ચેલેન્જ સ્વરૂપે ૧૯૬૫માં લવિન,૧૯૭૫માં ગ્રીન,૧૯૯૩માં બર્નહાઈમર,૨૦૦૪માં સોસી,વગેરેએ અમેરિકન કંપેરટીવ લીટરેચર એશોશિયેશન(ACLA)ની શક્યતાઓને ચકાસી છે.સમાંતર અભ્યાસ પૂર્વેતરઇતિહાસ જાણવા ઉપરાંત પ્રોત્સાહક રૂપરેખા-ડીજીટલ માનવરૂપ,ડાએસ્પોરિક બંધારણ,સિમાપારની કૃતિઓ વગેરે-નો વિસ્તાર નિર્દેશે છે.

સમાંતર સાહિત્યનો માર્ગ(ડિરેકશન) ચાર રીતે કામ કરે છે ૧) સમાંતર અભ્યાસની બૌધ્ધિક આશાસ્પદતા અને એક વિદ્યાશાખા તરીકે વિવેચનાત્મક મૂલ્ય. ૨)(એલિયટ પછી) સાંપ્રતમાં સાહિત્યિક વિવેચનનું કાર્ય સ્વરૂપ.૩)ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિ જે શિક્ષણાત્મક અભિગમની અસર નક્કી કરે છે.૪)આકાર અને મજકૂર,સૌંદર્ય(રસ) અને દૂરંદેશી,સિધ્ધાંત અને સાહિત્ય વચ્ચેના સંદર્ભો.

સમાંતર સાહિત્યના શૈક્ષણિક અભિગમ વિવિધ રીતે વિચારાયો છે,જેમ કે,૧) એરિક હોયાટ(eric hoyot) ને મતે પૂર્વ-પશ્ચિમનું વિભાજન સ્વયં સમાંતરતાનું ઐતિહાસિક નિયોજિત કાર્ય છે.૨) માઇકલ લુસી બે વસાહતિ ફ્રેન્ચ સર્જક કોલેટ(colette) અને બાલઝાકના સર્જન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં કહે છે ઐતિહાસિક સંદર્ભે (દ્રષ્ટિએ)કૃતિમાં પરિવર્તન અને પુનઃસર્જન આદાન પ્રદાન કરે છે.૩) ઇફ્રેન ક્રિસ્ટાલ એમના લેખમાં દેખાડે છે સર્જકની સહેતુકતા અને કલાત્મક ગુણવત્તા વચેની પ્રેરકશક્તિ,જાણવાની એ પ્રક્રિયા છે જે મનોવૈજ્ઞાનિક માન્યતા( સાયકોલોજિકલ કન્સીડરેશન)સમાન છે.વાસ્તવિકરૂપે સમાંતર સાહિત્યએ દરેક પ્રકારના વિવાદો ઉછેર્યા છે,પણ એ કોઇપણ પ્રકારે થકવતા નથી.એના નિશ્ચિત સ્વરૂપે નાટક સંદર્ભે એ સ્વીકાર્ય છે.શેરન માર્ક્સનો અભિપ્રાય પણ કંઇક એવો જ છે,જ્યારે સચોટતાને કારણે એ સમાંતર અભ્યાસ અને નાટ્યપ્રવૃત્તિનો સંયુક્ત પણે અભ્યાસ સૂચવે છે.જેને “high theory” નામે ઓળખાવાય છે તે વધું ને વધું વ્યાપકતા પ્રાપ્ત કરે છે,અને એનું મહત્વ-introduction of other modes of discourse to literary scholarship-તરીકે છે.૧૯૯૩માં બર્નહાઇમરના અહેવાલમાં થોડાં વિદ્વાનોએ જણાવ્યું છે,” સાહિત્યિક ઉથલપાથલ આપણા શિક્ષણાત્મક અભિગમ પૂરતી મર્યાદિત નથી.એને બદલે હવે કૃતિ બીજી અનેક વચ્ચે રસળતો,વૈવિધ્યયુક્ત,સ્થળાંતર કરતો અને અવારનવાર સંસ્કૃતિગત વિરોધ કે વિવાદ સર્જતો અભિગમ છે.”

શૈક્ષણિક મિશ્રણ (ડિસિપ્લિનરી ઈન્ટરસેક્શન)કેવળ સંકર અને સંયોગી શિક્ષણ જ નથી આપતું પણ સમાંતર અભ્યાસમાં નક્કર ઉદાહરણ દ્વારા સાહિત્યિક અભ્યાસને-માનવશાસ્ત્ર,ઇતિહાસ,ભાષાવિજ્ઞાન,નવ્યમાધ્યમો,દૂરંદેશીતા,મનોવિજ્ઞાન,જાતિ અને સમાજ્શાસ્ત્ર વગેરેને વિચારી- કેવીરીતે સમૃધ્ધ કરી શકાય તે સમજાવાય છે ,દેખાડાય છે.જેમ જીસેલ સેપીરોએ સમાંતર સાહિત્ય અને ઐતિહાસિક સમાજશાસ્ત્ર વચ્ચેના ફળદ્રુપ સંબંધો તપાસી,વિચારી કહ્યું,” જે પરિસ્થિતિમાં ઇતિહાસ ગૂચળાયો હતો એને સાહિત્યમાં ઐતિહાસિક સમાજશાસ્ત્ર તરીકે ફેરવીતોળી શકાય.”ઝોઇ નોરિડ્જે સામાજિક વેદના અને માનવ અનુભવને,”સમાનવેદના” નામે ઓળખાવી કહ્યું,”સાહિત્યને ઉદાહરણ તરીકે નહીં પણ વિશ્વમાં સામાજિક ઘટનાક્રમના પૂરાવા તરીકે,એની આનુષંગિક ગૃહીતતા સાથે,ઉપયોગમાં લેવાવું જોઇએ.” તો બીજી તરફ,ટાડ પ્રેસ્નર સાયબર ક્રાંતિ અને ડીજીટલ ટેકનોલોજીના ઉદભવને આધારે દેખાડે છે કે”ઇલેક્ટ્રોનિક સાહિત્ય ( ઇ-પોએટ્રી,વગેરે)ભાવી સમાંતર સાહિત્ય-નિરિક્ષણની સંયોજન(કેમિકલની પરિભાષા પ્રમાણે પણ,જ્યાં મિશ્રણથી નવો પદાર્થ ઉદભવે છે.)શક્યતા લાવે છે.” તો રિચર્ડ મેક્ષવેલ અને ટોબી મીલરે સાહિત્યિક પાઠ ભૌતિકપણે ઉદભવ્યો છે એ વાત પર ભાર આપી પોલિટીકલ અર્થશાસ્ત્રએ કેવી રીતે એને સમાતર સાહિત્ય સિક્ષણમાં સેરવી દીધો તે જટિલતા ચીંધી છે.

સામાજીક ઉત્ક્રાન્તિ,સામાજીક ભૌતિકતા-આર્થિકતા,રાષ્ટ્રિય જોડાણો,સાંસ્કૃતિક રૂપાંતર-દેહાંતર,જેવી અનેક પ્રક્રિયા,પ્રતિસાદ એની સાંપ્રત-પ્રસ્તર અવસ્થા સાથે જ્ઞાનમીમાંસાગત યુરોપ અને લેટીન ખ્રિસ્તી પરંપરાનું વારસદાર થઈ ગયેલું આ સમાંતર શિક્ષણ યુરોપ કેન્દ્રિત હતું, જે વૈશ્વિક સ્વરૂપ ધારણ કરતાં બે વિરુધ્ધ તાંણ પર કામ કરતું લાગે છેઃ એકે રાષ્ટ્રિય સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યને ઉલ્લંઘી ૧૯મી સદીના વિશ્વ સાહિત્ય ઉદ્દેશને વૈશ્વિક સાહિત્ય પરંપરા તરીકે સ્વીકારી,તો બીજી તરફ સામુદાયિક પ્રયત્ન, યુરોપને, સાહિત્ય અને સાંસ્કૄતિક સંદર્ભે,કાયમ માટે,બીજી બધી કોમના સાહિત્યિક અને સામાજિક સર્જનથી,ઔપચારિક પણે છુટું પાડવું.એ જ સમયે વિદ્યાશાખાએ સાહિત્ય સંસ્કૃતિની વહુવિધતા ધ્યાન પર લેવા દ્વાર ઉઘાડી આપ્યાં,ઉપરાંત વિશ્વ સાહિત્ય પધ્ધતિને સંગીન બનાવવા સહાયરૂપ થતાં’પશ્ચિમ’ની સંગઠિત સંસ્કૃતિએ કેન્દ્ર તરીકે કામ કર્યું,દુભાષિયો,અને અન્ય માટે સંદર્ભ બિંદુ.પણ ગાયત્રિ સ્પિવાક જણાવે છે તે પ્રમાણે;”સમાંતર સાહિત્ય આંતર-યુરોપિયન પરોણાગતી પર મડાયુ હતું, જેણે દક્ષિણ ગોળાર્ધની ભાષાને કાર્યરત સાંસ્કૃતિક માધ્યમ તરીકે” પ્રવૃત્ત થતાં રોકી છે.નવા અભિગમના આગમને,યુરોપિયન નમૂનો અને સાહિત્ય પર કેન્દ્રિત અભ્યાસ હવે કાલક્રમાનુસારી,સાંસ્કૃતિક,શૈક્ષણિક,ભાષાકીય,રાષ્ટ્રિય સીમા ઓળંગી સમાંતર અભ્યાસમાં ગૂંથાયા છે.અનેક પધ્ધતિ કે અભ્યાસ વલણ તપાસતાં બે વિચારધારા સંયુક્ત પણે કાર્યરત દેખાય છેઃએક આપણે કેવી રીતે સમાંતર કૃતિ વિશ્લેષણ વૈશ્વિક ડાએસ્પોરિક વિસ્તારમાં/માટે રચીએ( દા.ત. વિએટનામી કે ઈતર સર્જક દ્વારા ઘરમાં,ફ્રાન્સમાં,અમિરિકામાં) અને એકદેશી(ટ્રાન્સનેશનલ)જૂદા જૂદા સ્થળે ફર્યા કરતાં સર્જકો કથનને બહુવિધ સ્થળે( આફ્રિકા,અમેરિકા,યુરોપ કે ત્રિજા વિશ્વમાં વગેરે)દ્રઢ કરે છે.તદૌપરાંત વિમુક્તવસાહત(ડીકોલોનઈઝેશન)અને ખસેડાયેલાં/સ્થળાંતર થયેલ વસ્તિએ સ્થળો ઉઘાડી આપ્યાં જે કેળવાય તેવાં ન હતાં,વિદેશી કથનપધ્ધતિ(ઇમિગ્રન્ટ નેરેટિવસ)જે અંગભૂત સંદર્ભે કાર્યરત રહે છે,જેમાં કેન્દ્ર અને આસપાસના પ્રદેશની પૂનરાકરણી સંભવે છે.!

અનુવાદ પ્રવૃત્તિને પોષી સંકરભાષી(લિંગ્વા ફ્રેન્કો) માણસો વચ્ચે આદાનપ્રદાનની શક્યતાઓ ઉપસાવી એક વૈશ્વિક રંગભૂમિ આપી,સમાંતર અભ્યાસે અનેક ભાષાકીય વળાંકો આપ્યાં,જેમાં આંતરરાષ્ટ્રિય અનુવાદ કાર્યક્રમો(પ્રોજેક્ટ),રાજકારણ,ધર્મ,સ્થાનિક-વૈશ્વિક સામાજિ કમૂલ્યની ફેરવિચારણા,આર્થિક ચઢાવ-ઉતાર,વિજ્ઞાન અને વૈદકશાસ્ત્ર વગેરે જેવાં અભ્યાસ આવરી લેવાયાં.મિરેલી રોઝેલો(Mirelle Rosello)એ સૂચવ્યું છે તેમ,Emphasizing relationality
is a way of remembering that comparing involves a theory of the self and of the other,and a theory of the comparable..” આ સ્વક અને ઈતર વચ્ચે જે તારતમ્ય (કમ્પેરેટિવ ઈમ્પોર્ટન્સ) ઉદભવે છે તે સીમા/મર્યાદા ઓળંગવા નથી પણ કોઇ બે કે અનેક વિચારધારાની આપણા ગૃહીતમાં હવે ફેરવિચારણા છે.વિવિધ અભ્યાસીના વિવેચનત્મક અભિગમ-અભિપ્રાય બે વાત તરફ ધ્યાન ખેંચે છે.આ ભાષાકીય વળાંકો વા ઉગ્રતાઓ સમાંતર પ્રવાહના કામને જટિલ બનાવે છે અથવા અનુવસાહતિ અસર( કે દરમ્યાનગીરી!)ને ધ્વનિત કરે છે.એડવર્ડ સૈદ(said)એમના,૧૯૭૮માં પ્રકાશિત,Orientalism”માં જણાવે છે તેમ આ સમાંતર સાહિત્ય(અભ્યાસ કે અભિગમે) તેમાં રસ લઈ લખતાં અભ્યાસીમાં-પાઠમાંથી ઐતિહાસિકતા,રસકે સૌદર્ય મીમાંસામાંથી રાજકારણીયતા,અને સાહિત્યિક ક્રુતિ પ્રત્યે વૈયક્તિક સ્વીકૃતિમાંથી બૃહદ સ્વીકૃતિ તરફ દોર્યાં છે.આ અનુવસાહતિ વલણે કેવળ વસાહતિ કૂટપ્રશ્નો જ આગળ ધર્યાં છે એવું નથી પણ પશ્ચિમમાં “ઇતરપણું”(otherness)ની સૌદર્યમીમાંસાને પાયામાંથી ટેકો આપ્યો છે,આધૂનિક ઈતિહાસમાં,ઉપરાંત એ વિવેચનાત્મક અભિગમને સમર્થન આપ્યું છે, જે જટિલ અભ્યાસ ,ખાસ કરીને, ૧૯મી સદીના યુરોપિયન સાહિત્યના સત્તાસ્થાપનની અસર પ્રત્યે ધ્યાનસ્થ હતું.આ અભિગમે અન્ય આંગ્લભાષી અને ફ્રેન્ચભાષી સર્જકો ઉપરાંત સાંપ્રત અનુવસાહતિ લેખકો જેવાં કે ચીનુઆ એચબે,વોલિ સોયિન્કા,એમી સિઝેર,એશિયા ડ્જેબાર,જમાઈકા કિન્સેઈડ,સેમ્બેને ઉસ્માન,સલમાન રશદી વગેરેએ કેવળ સાહિત્યિક ફતવાનો વિસ્તાર જ નથી કર્યો પણ સાહિત્યઉદ્દેશને ફેરવી તોળ્યો છે.હિન્દુસ્તાનમા જેમ જાતિભેદ(અને હવે ધર્મભેદનીતિ પણ.)છે તેમ વિશ્વમાં રંગભેદ પ્રવર્તમાન છે,ડેવિડ થિઓગોલ્ડબર્ગ પૂર્વસિધ્ધાંત તરીકે એક “આનુષંગિક”ઉદાહરણ ચર્ચતા દેખાડે છે કેવી રીતે” રાજ્ય સંગઠન વા ઈતિહાસ,દમન અને દૂરઉપયોગનો તર્ક,સામાન્ય અર્થમાં વા પ્રતિકાત્મકપણે,કાલ્પનિકપણે,કે અર્થનિર્ધારણપણે સંકળાયેલા છે.’ગોલ્ડબર્ગની જેમ ફ્રેન્ક્વા લીયોનેટ સમાંતરતાનું ઉદાહરણ આપે છે જ્યાં ધ્યાન સૈદ અને એબ્દલકેબીર ખાતીબીના સર્જન પર કેન્દ્રિત છે.એનું વિશ્લેષણ સમાંતરતાનું વસાહતપાર(ટ્રાન્સકોલોનિયલ) ઉદાહરણ છે,જે એ બિન્દુથી ઉદભવે છે જ્યાં પ્રતિબધ્ધતા એ બન્નેમાં સંબંધ,સ્વર વિવિધતા,અને સૂરમેળ(counterpoint)-કેવળ દ્વિગુણ અને વિરોધનું કરતાં વિશેષ-સુઝ વૈયક્તિકતા,સંસ્કૃતિ અને સાહિત્ય માટે-આપલે કરે છે.ડેબરા જેન્સન હેઈટી(Haiti)દેશનું ઉદાહરણ આપી ત્યાં સરમુખત્યારીમાં દાબી દેવાયેલાં અવાજ આત્મ-પ્રતિનિધિત્વમાં સચવાયેલાં રહ્યાં છે તે તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કરે છે.ક્રમલી ડીવેનટર(Crumly Deventer)અને ડોમનિક થોમસ આફ્રો-યુરોપિયન અભ્યાસના નવા સૂચનથી વસાહતવાદ,આફ્રો-યુરોપિયન સંગઠન રચી,સ્થળાંતરનો ઈતિહાસ તથા ડાએસ્પોરિક સમાજ રચનાની વાત કરે છે; સંગીતા રે પરિસ્થિતિ વિવેચના(eco-criticism)અને વાતાવરણ અભ્યાસને સાંકળી નવ્ય રેખાકૃતિ(eco-graphics)સૂચવે છે જે વર્તમાન સાંસ્કૃતિક,રાજકીય અને સામાજિક વિલક્ષણતા ઉકેલવા સહાયરૂપ થઈ રહેશે.

સમાંતર સાહિત્ય એટલેજ વૈશ્વિક સાહિત્ય.એ ખયાલ અને ઐતિહાસિક પરિક્ષણની ગતિ-સ્થળાંતરતા-છે.જે આપણને ગરટહના Weltliteratur થી વિશ્વ સાહિત્યમાં લઈ જાય છે.છેલ્લા બે દાયકામાં સમાંતર સાહિત્યના વિદ્યાર્થીને નિષ્કર્ષ માટે કેવળ દેશનિકાલ,ડાએસ્પોરિક અને સ્થળાંતરિત સર્જકોના લખાણ પર બૃહદ આધાર રાખવો પડતો હતો,પણ આ નવી રેખાકૃતિએ સમગ્રતાને પુનરગઠીત કરી છે એને નવ્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં.સમાંતર સાહિત્યનો અભ્યાસી એના સાચા અર્થમાં પરિણામકારક,જ્ઞાનસંપન્ન અને જવાબદાર વિશ્વ નાગરિક થઈ ગયો છે.

ભારતિય પરિસ્થિતિ વિશે અહીં એક ખાસ નોંધ કરવી જરુરી છે તે અમિયા દેવ કહે છે તેમ ભારતની બાવીસ સાહિત્યિક ભાષા પોતે જ સંગઠન /સંમેલન રચે છે યુરોપિયન સાહિત્યની સરખામણીએ અને વિવિધ ભારતીય સાહિત્ય હમેશા આસપાસની અન્ય ભાષાના વપરાશે તીવ્ર પણે રંગાયેલી(પાસ દેવાયેલી)રહી છે.પરિણામે એમના શબ્દમા કહું તો,’no Indian literature is ever itself alone: ગુજરાતી ગુજરાતી તો હશે પણ ઉપરાંત એમાં અન્ય ભાષાઓ ડોકાયા જ કરશે.આમ ‘બહુભાષી પરિસ્થિતિમાં કોઇ એકભાષી સાહિત્યનું સાચું મુલ્યાંકન તદ્દન વેગળાપણે ન જ થઈ શકે'[In a multilingual situation there can not be a true appreciation of a single literature in absolute isolation-(The idea of comparative literature in India, Amiya dev)]સિસિરકુમાર દાસ કહે છે તેમ ભારતીય ભાષાનું સંગઠન જ સમાંતર સ્તરે છે.એની રેખાકૃતિ સમાંતર છે અને એનો પાઠ તથા સંદર્ભ ભારતીય છે.
(૬/૨૦થી૭/૧/૨૦૧૩)