CHUmBANA

નવેમ્બર 5, 2018

મેં તને ચુંબન કર્યું હતું

એટમ બોંબથી ફટૅલા

શહેરના રસ્તા વચ્ચે

એટોમિક રાખના

સ્વાદમા

તારી સુક્કી લિપ્સ્ટિકનુ ચાટણ

સાંજના નમેલા

સૂર્યથી ફ્લાયેલી લાલીમા જેવું

આંખમા

વળગી રહ્યું હતું

મોનેના બગીચામાં સૂર્યમુખી નીચે

વાસના

ફટેલી લાશ જેવી ફેલાઇ હતી

તારા ચુંબનમાંથી

મારો શસક્ત ઇશ્વર જીવી

ગયો હતો

આકાર વગરનું મોઢું બબડતુ હતું,

આકાર વગરની આંખો નીહાળતી હતી.

પડછાયો

સ્ટીલ લાઇફ જેવું એડીમાં વળગી રહ્યો હતો,

કનેરીની ગુફામાં

કટાયેલો પ્રેમ

ઉકેલાતા ફરી પાછો ઉજળો થયો

મારા ચુંબનમાં

તારી વિસ્ફારિત આંખો

૧૬૪૫માં સેલ્ફ પોર્ટ્રેઈટમાંની

સ્ત્રીના બળી ગયેલાં સ્તન

ફરીથી તારામાં લળૂંબતા

તારા કપાળે કરેલું

ચૂંબન ભૂંસી નાખે બધી સંસ્મૃતિ

,એક ચુંબન

અમેરિકાના મેડીકેર પ્લાન જેવું ભરપૂર છે.

૧૫૯૭માં ખોલી નાખેલી તને

હવે લોકો એન્ટિક સ્વરૂપે જૂએ છે

તારા હોઠમાં ચોંટી રહેલું ચુંબન

ફરી ઓળખાતા

લાગણીમાં વસંત ફોરી ઉઠે છે,

મ. સ. યુનિવર્સિટીના

કેબીનમા ગુજરતી વિભાગના

વડા સુ.જોશીએ કરેલું અવૈધ ચુંબન

મને હજું નડે છે.

હું ચોફેરથી આવું છું મૃત

અને કળી સાત સ્તરે.ઉઘાડો.

૧૧/૫/૨૦૧૮ ૧૧.૫૧ એ એમ.

Advertisements

પ્રશ્નોપનિષદ – સંજુ વાળા

જુલાઇ 31, 2018

છેવટે મારા વલવલાટે મને રસ્તા પર ધકેલ્યો
‘ને મેં વટેમાર્ગુને પૂછ્યું :
કવિતા શું એ કહી શકે ?
એણે હાંફભર્યા, ભાંગ્યાતૂટ્યા શબ્દોમાં કહ્યું : સાહેબ, ચાલી ચાલીને બહુ થાક્યો છું. મારી ભૂખ પણ મરી પરવારી છે.

તેં કવિતા સાંભળી છે?
સાહેબ, મારો પડાવ બહુ દૂરનો છે.
વધુ થાક ના લાગે એવી જડીબુટ્ટીની જરૂર છે.
પવન એનો સફેદ ખેસ ફરકાવતો રહ્યો
એ આગળ ને આગળ ચાલતો રહ્યો

પછી હું એક ઘોડાગાડી સાથે દોડ્યો
અને દોડતા દોડતા જ પૂછ્યું
કવિતા……
એટલું જ બોલ્યો ત્યાં
ચાલકની બાઘાઇમાં ઘોડાનો તરવરાટભર્યો પ્રત્યુત્તર સેળભેળ થઈ ગયો.
ડાબલાનો અવાજ અને કોરી ધરીનો કિચુડાટ પણ છેવટે ઓગળી ગયા

મેં એક પંખીને ઉડતા રોક્યું.
તને કવિતા વિશે કોઈ ગતાગમ છે?
પંખીએ આર્દ્ર અને કરુણાસભર ચાંચ ખોલી. થોડી પાંખો ફફડાવી. ત્રણ વખત આકાશ તરફ માથું ઊંચું કર્યું
અને સમજીને ઊડી ગયું કે
એની વાત હું સમજી શકયો નથી.

મને થયું હજી પ્રયત્ન કરું
ને, મને પૂછ્યું.
તો એક સામટા મારા કૈંક જન્મોએ બહુવિધ દ્રુષ્યપટલ આંખ સામે ખોલી દીધાં

ગાલિબ અને કાલિદાસને મારી સાથે સોગઠે રમતા
ખુસરોને માછલી પકડતા
કબીરને કોઈ પૂરાની કિતાબનું એક એક પાનું ફાડી, હવનકુંડમાં આહૂતિ દેતા
જોયા

મેં મીરાંને રસોઈ કરતા અને
તુકાને પંચાયતનો વેરો ઉઘરાવવામાં મશગુલ ભાળ્યાં…

કમરથી આગળ ઝૂકેલા વ્યાસ-વાલ્મિકીને પંખીઓનાં ગીત સાંભળતાં
અને કાંત-ઉમાંશંકરને બાલ-દાઢી કરાવ્યા પછી
ગ્રામોફોન પર કોઈ મધુર સ્વરમાં ઠુમરી-દાદરામાં તલ્લીન ઓળખ્યા.

હવે
બન્ને હાથથી માથું ઝાલી
વિસામાના પથ્થર પર
આશ્ચર્ય અને કૂતુહલમાં ગરકાવ
કૈ વરસોથી બેઠો છું.

મારી પોતિકી મૂંઝવણ લઈને
કવિતા એટલે શું ?

( સૌજન્ય : શબ્દસૃષ્ટિ – મે-2018)
સંસ્ક્રુત ભાષામા પ્રશ્નોપનિષદ અથર્વવેદમા વણાયેલો પાઠ છે. હિન્દુ ઉપનિષદન ૧૦૮ મણકામાં એનો નમ્બર ૪ છે.પ્રષ્નોપનિષદમા કુલ ૬ પ્રષ્ન પૂછાયા છે.તો વિશ્વ સાહિત્યમાં પબ્લો નેરુદાનો કવ સંગ્રહ

“પ્રશ્નો”પણ પાઠકને તર્કપાર શુધ્ધ કાલ્પનિક્તા અને અંતર્દૃષ્ટિ તરફ વાળે છે.નચિકેતા જેવા અનુભવમાંથી ઉદભવતા નેરૂદાના પ્રશ્ન વૈશ્વિક, સરરિયલ અને લાગણી હચમચાવે તેવા છે.બન્ને સર્જકો ગોપનિયતાને ફંફોસે છે.પોતાની રીતે.નેરૂદાએ એ તપાસ હયતિ માટે કરી છે.સંજુ વાળાએ એ તપાસ કવિત વિશે કરી છે.કવિતા હયાતિ જેટલી જ ગોપનિય છે. એટલે તો સંસ્કૃત કવિ કહે છે કે ખૂલ્લા સ્તન કર્તાં ભીના પાલવ તળે સંતાયેલા સ્તન વધારે સરાહનિય છે.

કવિતાનો અનુવાદ જેમ એક સ્વરૂપાંતર છે,તે જ રીતે કવિતાનો આસ્વાદ પણ એક પ્રક્રિયા છેાસ્વાદ વિલિયમ કર્લોસ વિલિયમ કહે છે તેમ “શબ્દથી બનાવેલું યંત્ર છે.” ( મશિન મેડ ઓફ વર્ડ્સ) યંત્ર જે રીતે નિશ્ચિત છે તે જ રીતે એ કામ કરે છે,કવિતા પણ પાઠકના મન પર, સમજમાં એવું જ કામ કરે છે.પાઠકનું પ્રૂથ્થકકરણ યંત્ર જેવું છે એને છુટુ પાડી નક્કી કરાય છે,યંત્ર કેવી રીતે કામ કરે છે.તે જ રીતે કવિતાને આકાર્ સ્વરૂપ,દળ,ભાષકીય બંધારણ અને ઐતિહસિક વલણ દ્વારા છુટ્ટી પાડીએ તો એના સતનું જ્ઞાન થાય છે.

કવિતાનો આસ્વાદ કયા કારણે કરાવાય છે એના સિધ્ધાંતો છે ?અને જો હોય તો કવિતાને કોઈ તાત્વિક વિચાર છે ? તો એને ભાષા,માનસ, કળા વા એસ્થેટિક વિષયક તત્વિકતા સાથે સાંકળી શકાય કે સાંકળવી પડે ખરી ? તો કવિતાનો આસ્વાદ એટલે શું?કેવળ વિસ્તાર કે અનુવાદ સમ અનેક સંદર્ભો ?ટી એસ એલિયટ કવિતા કયો અનુભવ છે ? (વ્હોટ ઇઝ ધ પોએટિક એક્ષ્પિરિયન્સ ?)પ્રશ્ન દ્વારા ચર્ચા માંડે છે. આનો ઉત્તર એ પ્રશ્નોના જવાબમાં છે,”કવિત શું છે ?” ” કવિતા શા માટે છે ?”.અને “કાવ્યાનુભવ એટલે શું અથવા એ કયો ?”આ ગુંચવણમાં જ કવિ અને વિવેચકો ગૂંથાયેલા કે ગુંચવાયેલાં રહ્યા છે પ્લેટો કાળથી. બીજા પ્રશ્નના જવાબમાં પ્લેટોએ કવિઓને સમાજ બહાર મૂક્યા હતાં,આદર્શ વિચાર ધારામાં.

કાવ્યાસ્વાદ વિસ્તાર પણ છે અને ઇતર સાથેનું આદાનપ્રદાન પણ છે.અને તે કાવ્યની ભાષાના ઉત્ખનનથી શક્ય બને છે.ભાષા જ એવો પદાર્થ છે જે અન્ય સાથેની અસરને સમજાવે છે,ક્રિયાપ્રક્રિયા શક્ય બને છે.કવિતા સમજવી એટલે શું ? એ પાયાના પ્રશ્નને વિસ્તારવો હોયતો કહી શકાય કેસર્જનાત્મક ભાષાએ જેટલાં તત્વો ઉપયોગમાં લીધાં છે તે છૂટાં પાડી એને પચાવવા,એની વ્યાખ્યા બાંધી શકાય ખરી? મથાળા બંધાય ખરાં? એવું કરવાથી કવિતા કદાચ સંકોચાઈ જાય, સાંકડી થઈ જાય,ાને શ્બ્દશઃ અર્થઘટન પુરતી મર્યાદિત થઈ જાય. આસ્વાદ વાક્ય વિસ્તાર નથી.દરેક કાય એક સંપૂર્ણ એકમ છે,પુદગલ છે.

કાવ્યનો ઉઘાડ કશું ન મળી શકવાનો જે અજંપો વ્યપ્યો છે તેનાથી થાય છે.જ્ઞાનની ભૂખમાં ધકેલાયેલ વ્યક્તિ સમજ્યા વગર નચિકેતા જેવું વર્તે છે,પણ જેને પ્રશ્ન પૂછાયો છે તે ભણેલો ગણેલો છે કે નહીં તે સૂચિત નથી,પણ એને પૂછાયેલા પ્રશ્નમાં એનું અજ્ઞાન છતું થાય છે,ઉપરાંત એ સામન્ય જન છેએને કવિતા જેવા વિષયમાં રસ નથી ,આપણી સામજિક પરિસ્થિતિનું આ ચિત્ર છે. આપ્ણી સ્થિતિ પેલા નિચેએ જણાવેલા વૃધ્ધ જેવી છે જેને ખબર નથી ઉપર ઈશ્વરતો ક્યારનો મ્રૂત્યુ પામ્યો છે,છતાં આપણે ધ્યેય તરફ ચાલ્યા કરતાં અજાણ છીએ, માહિતિને અભાવે દોરવાયેલાં. આપણામાંથી શું ખૂટી ગયૂં છે? જ્ઞાન,માહિતિ કે સુલભતા ? પહેલા પ્રશનમાં કવિ સાંપ્રત નબળાઈ પ્રસ્થપિત કરે છે. દરેક કવિ પોતાનું સામાજિક કાર્ય કવિતા પાસે કરાવે છે. દરેક કવિતા અરિસો હોવાને કારણે એની પસે સમાજને પ્રતિબિંબિત કરવાનું કર્તવ્ય છે.અહીં ભાષા ખૂબ સ્થનિક છે.આપણી આજુબાજુ જે ઘટે છે તે અહીં અભિવ્યક્ત થાય છે, આપણો કાવ્ય રસ મરી પરવર્યો છે અને આપણે હયાતિ માટે કેન્દ્રિત છીએ ભૂક અને જડી બુટ્ટીના માગનારા આપણે બિનસાહિત્યિક થઈ ગયાં છીએ, એ સામાજિક સ્થિતિ સાંપ્રત છે,પ્રવર્તમાન છે.આપણો સાંપ્રત જરુરિયાતોથી ભરપૂર છે. વિ આર પબ્લિક ઓફ વોન્ટ અન્ડ નીડ.

બીજા પ્રશ્નમાં બધા અવાજ એકરૂપ થઈ જાય છે.અને પ્રશ્ન પણ પ્રશ્ન રહેતો નથી.આપણે ઘોળાયેલાં આસ્પ્ષ્ટ કે અચોક્કસ નાદ છીએ, ઘોડાનો માણસનો નહીં. પિકાસોનુ ગુએર્નિકા યાદ કરાવી જાય છે આ પ્રશ્ન. આપણા સંતપ્ત, દબાઈ ગયેલા સ્વરનો આ પ્રશન છે.ચાલાક બાઘાઈમાં ઘોડાનો તરવરાટ ભર્યો પ્રત્યુત્તર સેળભેળ થઈ ગયો છે”. આપણો તરવરાટ બાઘાઈથી અંજાયેલો છે. એ જ આપણી વ્યર્થતા છે. આપણી અનર્થતાનો આ પોકાર છે.આપ્ણી નિષ્ફળતાનો આ પ્રતિસાદ છે ?

ત્રીજા પ્રશ્નમાં કવિ પંખી – આપણી ઉડાઉડ કરતી બૌધ્ધિકતા ને પૂછે છેઃ કવિતા વિશે તે શું જાણે છે ? ત્રિવિધ તાપ જેવો,પ્રત્યુત્તર આપી ,પંખી પણ આપણને ના સમજ સમજી છોડી જાય છે.અને એ સમજને આપણે સમજી શકયા નથી, એ આપણી બૌધ્ધિક અનાવડત છે ? કે એ આપણી અધૂરપ છે ?આપણી પરિપૂર્ણતા અવિકસિત હશે ? આપણી હયાતિ શંકાસ્પદ કેમ હશે કે થઈ ગઈ ? આપણૂ અસ્તિત્વ એના એસેન્સને કેમ પ્રિસિડ નથી કરતૂં ?

ચોથો પ્રશ્ન આપણો પરિશ્રમ છે ,અથાગ પરિશ્રમ.આપણા એકત્વથી તરબતર આ પ્રશ્ન સહિત્યિક પરંપરાને ખોલી આપે છે. સર્જકને હિસાબે આપ્ણી પરંપરા પણ અકદાચ અનર્થ જ છે, આપણી પરંપરા બિનમહત્વની બની જાય છ કારણ આપણા કહેવાતા સમર્થ સર્જકો નકામા કર્યોમાં રચ્યાપચ્યા જણાય છે.કવિ કદાચ જે તે સર્જનકાળને એના કહેવાતાં કાર્યોથી ઓળખાવે છે ! આ કાર્ય પધ્ધતિ જ વ્યંગ છે.પરંપરાની પ્રવૃત્તિ ઘાતક છે કારણ એ ગતિ નથી , નિષ્ફળતા છે. મીરાં વાસણ ઘસે,કાંત – ઉમાશંકર બાલ દાઢી કરાવે,પછી કવિતા નહીં પણ ઠુમરી – દાદરામાં,સંગીતમા,લયકારીમાં તલ્લીન થાય તે પણ થાળીવાજા પર કંડારયેલાં.આ બધાં કવિતામાં નહીં પણ કાવ્યેતર પ્રવૃત્તિમાં રત લગે છે.આપણે આપણી પ્રજાની જેમજ ગેરમર્ગે દોરવાયેલાં રસજ્ઞ છીએ. આપણી કવિતા મરી પરવારી છે ? ફેસબુક આપણી સાહિત્યિક પરંપરાની સમૃધ્ધિ નથી કે સાતત્ય નથી.આપણૅ કટાયેલા કાટલા જેવા ઢાળેલાં છીએ ? કવિતા એટલે શું નહીં આપણે શું છીએ, કેવાં છીએ ? આપણે ટોળું છીએ કે એના ભાગ છીએ ?”ગર્મ હવા”સિનેમાનો મિર્ઝા પણ છેવટે તો ટોળાનો ભાગ થઈ જાય છે.આપણૅ સુવિધા ચોર છીએ, સર્જક નથી.આપ્ણૅ દરેક ક્ષેત્રે રાજરમત જ છીએ. ટાંટીયા ખેંચ કલાકાર છીએ. વિદેશી સાહિત્યિક સજ્જતાની ટેવ પાડી છે,રહેવાદો આપણે અન્યતર પધ્ધતિથી જ આમ પણ જીવીએ છીએ.આપણે પેલા વિસામાના પથ્થર પર આશ્ચર્ય અને કૂતુહલ હાથમાં ઝાલી રાખી ગ્રીક પૂતળા જેવું બેસી રહીએ છીઍ અને પછી પ્રશ્ન પૂછીએ, કવિતા એટલે શું? આપણી પૂતળાવસ્થા જ આપણી પરિપક્વતા છે.જૂઓ કવિ કહે છે આપણે સ્થિર થઈ ખોટકાઈ ગયેલાં યંત્ર જેવાં છીએ. આપણી ગરકાવ થયેલી, ખોવાયેલી, વિસરાયેલી,અવસ્થાને ફરી શોધવા ટહેલ નાખે છે. આ કવિતા, કવિતા માટે ભાષાનું પુનઃ ઉત્ખનન જરૂરી છે એ સુચવે છે,કદાચ આપણને આપણી ઓળખ મળે .” વ્હોટ ઇઝ ધ પોએટિક એક્ષ્પીરિયન્સ ?” ( કાવ્યાનુભવ શું છે ?) કવ્યાનુભવને રુપક (મેટાફોરિક) બનવીએ,અને એ દ્વારા સમગ્રતાને ઓળખવા આ કાવ્ય આમંત્રણ આપે છે. કવિતા એકસાથે સર્જન અને અભિવ્યક્તિ એ દ્વારા અર્થની શોધ છે. સર્જન કશીક નવ્યતા છે, પહેલાં જે કહેવાયું નથી, સ્વીકારાયું નથી,પણ અર્થની શોધ જે હયાત છે એને ફરી શોધવાનૂ છે.કવિતા અન્યતર સાથે અરસપરસ આદાનપ્રદાન કરવાનું માધ્યમ છે. ગુજરતી સાહિત્ય માટે શરમ વગર સ્વરૂપાંતર અપનાવું જરૂરી છે.અવાં કાવ્ય કવિતાની ફેરતપાસ કરવા પડકારે છે.ચાલો સંજુવાળાનો સંગાથ કરીએ, નવું સ્વરૂપ ધરીએ .ગ્રીક બાવલાં જેવું માથે હાથ મૂકી બેસી રહેવાને બદલે.અસ્તુ.

૬/૧૩/૨૦૧૮

પબ્લો નેરુદા ના બે કાવ્ય નો અનુવાદ ‘પ્રશ્ન’ સંગ્રહમાંથી.

૧)

કહે મને ,ગુલાબ નગ્ન છે

કે એ જ કેવળ એનો પહેરવેશ છે?

શા માટે વૃક્ષો સંતાડે છે

એમના મૂળની ભવ્યતા ?

કોણ સાંભાળે છે દિલગીરી

ચોરાતી મોટરગાડીની?

વિશ્વમાં છે કશું ઉદાસ

વરસાદમાં થંભેલી ટ્રેન કરતાં?

૨)

અને શું કહે છે રત્નો

દાડમના રસ સામે ઉપસ્થિત ?

શા માટે ગુરૂવાર સ્વયં બોલે છે

શુક્રવારમાં પ્રવેશ્યા પછી ?

કોણે ચીસ પાડી હતી હરખથી

જ્યારે આકાશી રંગ જન્મ્યો હતો ?

શા માટે વિશ્વ દુઃખી થાય

જ્યારે જાંબળી દેખદીધો હતો ?


ગોરડુ વેદનનું કવ્ય

જુલાઇ 2, 2018

manilaala paTela naa kaavya shu hoy chhe pitajI no aasvaad,

કવિતા સામજિક અને પ્રસંગિક છે, છતાં એમાં વેદના તરબતર છે.વેદના કવિતા નથી,સર્જનશીલતા છે.કવિતા કેવળ પ્રસંગ નથી,આપણી હયાતી નો રસળ્તો અભિગમ છે.પ્રગટીકરણ છે.કવિતા લાગણીથી નહીં શબ્દથી બને છે.કવિતામા શબ્દ પદાર્થ છે,જેમ એક પદાર્થના જુદા જુદા ઘાટ ઘડાય છે,તેવું કવિતામા સંભવે છે.કવિતાનો શબ્દ અનેકત્વ છે અને આ અનેકત્વને એકત્વ કરે તે પ્રક્રિયા,સર્જનપ્રક્રિયા.કવિતા એવું સ્વરુપાંતર (મેટામોર્ફોસિસ) છે.કવિતા સંસ્ક્રુત ભાષામાં કહેવાયેલું ક્રિડન છે,જે એક્રરૂપ થઈ રમણીય બને છે.એ રમણિયતા જ પુનઃવિસ્તાર છે.કવિતા વરંવાર થયા કરતો એસ્થેટિક અનુભવ છે.રસાસ્વાદ છે.જે કાવ્યાસ્વાદ છે.કવિ મણીલાલનું આ કાવ્ય ગોરાડુ વેદનાનું કાવ્ય છે.

સ્થાનિક પરિવેશમાંથી ઉદભવેલું વ્યક્તિ ચિત્ર જ પ્રશ્ન છેઃ શું હોય છે પિતાજી…?પોતાની હયાતીનો ઇતર અંશ શું છે ? એ પ્રશ્ન અસ્તિત્વને અન્યતર તરફ લઈ જાય છે. અન્યતર સંબંધોથી જીવતાં આપણે શું છીએ ?સંબંધોની સાઠમારી કે ગઠબંધન ?સંબંધો માટી અને મૂળીયા જેવાં જડબેસલાક છે,વિકાસ છે.કવિતા મનોવૃત્તિ અને મનભાવનની અરસપરસ છે.કવિતા કદાચ માણસ હોવાની વેદન કે સંતાપ છે ? આ કવિતા આગળની અધુરપ કે
ઊણપનો વિસ્તાર છે,વ્યાપ છે.પૂરોગામી હયાતીનો વિસ્તાર,સંબંધોની સુઝ છે.પિતામા વ્યાપેલી કે વસેલી “ગોરાડુ રેતાળ લાગણી”અતિમહત્વની સંવેદના છે.સંવેદન અને અભિવ્યક્તિનું માપ પેલી નહીં પલળૅલી માટી હશે ! આપણે સામજિક હોવાને કારણે – we are social animals -જેવાં વિધાનો આપણી સમગ્રતાને ઓળખાવે છે. આપણા સંવેદનો લાગણીના મોહતાજ છે.આપ્ણામાં સંવેદન અને લાગણી અરસપરસ છે.

આપણી ઊણપ દયા છે. ત્રિવિધ તાપથી તપતું આપણું અસ્તિત્વ મેટાફિસિકલ છે. ક્રોધી તડકો કે વિકરાળ તાપ આપણને થકવી નાખે છે.કોઈનામાં વિસ્તરેલી ખોટ ચિંતાનો વિષય છે અને હોવાના ફોર્સનું કારણ થઈ જાય છે.આપણામાં વ્યાપ્ત અનાવસ્થા આપણને બીજા વિશે વિચારવા મજ્બુઅર કરે છે, માણસ હોવાની ઊણપ તે આ હશે ?”પિતાજીની એકલતા જોઈને મોટા થઈ જઈ એમને સહાયક થઈ જવાની અદમ્ય ઈચ્છા,આપણામાં સળવળતી સ્થિર થયેલી ઘટના છે, અન્ય થઈ જવાની વેદના આ હયાતિની અપૂર્ણતા છે.

આપણી પૂર્ણતા કોઈ પ્રવૃત્તિ હશે ? તમાકુ પીવાની તલબઃ! પિતાનું ઘસઈને ખોવયેલું ખોળિયું -હવે કેવળ પડછાયો લાગે છે.-અને નહીં પણાની શક્યતા,જીવવાની જીવાડવાની વ્યથા છે.આપણી મહેનત એક પરિસ્થિતિ ,પણ અન્યતર માટેની તત્પરતા હશેને ?જીવનનું સતત્ય એકમાંથી બીજામાં પ્રવેશ છે,આ હોવું કે સ્થિત્યાંતર વેદના વ્યથાનું સ્વરૂપાંતરજને. આપણી સોસિયો-ઇકોનોમિક્સ ફેરબદલી એના અસ્તિત્વની પરંપરા- એ જ આપણી મર્યાદા પણ છે અને વિસ્તાર પણ.આ ગોરાડુ રેતાળ પોચુ અને રંગીન-સ્વરૂપ અને એમાં આવેલી તલબ આપણી પારાવારતા અને અનેકતવનો વ્યાપ છે.આપણું અન્ય ઈતર પણું અને એની સર્વાઇવલ હયાતિ જ આપણા અંતિમ અનુભવ છે,એ અનુભવને જીવ્યા કરવાના ત્રિવિધ તાપ આપણી બળતરા છે,તંબાકુના ભારવેલા અગ્નિ જેવી.

કાફકાની મેટામોર્ફોસિસ જેવી બહુવિધ શક્યતાઓ ભરેલું આ કાવ્ય આપણી માટીમાંથી આપણી સુગંધ -દુર્ગંધને લઈને આવે છે આપણી તળપદતામાં. કળા અકળ નથી પણ ઝટ બદલાઈ જનાર પદાર્થ છેઃ એ જ સ્વરૂપાંતર છે હયાતિ છે.કવિતાનો દરેક શબ્દ સ્વરૂપાંતાર છે અને હયાત છે.
૬/૨૪/૨૦૧૮


મ્રુણાલ ,હવે તો હદ થઈ ગઈ

જૂન 7, 2018

મ્રુણાલ ,હવે તો હદ થઈ ગઈ

સાલ્વા ડોર ડલીએ
ચીરેલી આંખમાથી
એક સ્વપ્ન બહાર નીકળ્યું ,
મૃઉણાલ, હવે તો હદ થઈ ગઈ
આ ગુજરતી કવિતાની
ગીત ગઝલ
નરસિંહ મીરાથી લબડેલી,લબદાયેલી,ઢીલીઢસ
શુરેશ દલાલ્ની વારસ
શુરેશ જોષિની સારગ્રાહી (સારસંગ્રાહક)બાળક,
હવે તો વળ
નવીભાતના ચણિયા પહેર,
નવાં નર્તન કર
મૃણાલ,તારી ગુજરતી કવિતા ઓથાર છે,
કે બની ગઈ ?
કે બનાવી દિધી ?
સિતાંશુભાઈને કહેજે સીંહ પર ચઢવાની જરૂર નથી
એ તો વાહન છે
ગર્જના કરવાની જરૂર છે.
એ નાદ છે.
કવિતાનો શબ્દ ગર્જના છે.
સુસવાટો છે. ફૂંફાડો છે. સૂરસૂરિયું નથી.
મ્રૂણાલ,ચાલ કવિતા નવી કરીએ.
એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે એ અર્થમા નહીં.
નવ્ય મૂલ્યોમાં,નવાં પરિણામોમાં સ્વરૂપમાં,
ગજરાતી કવિતા સ્વરૂપાંતર ( મેટા મોર્ફોસિસ,કાફકા સ્વરમાં )માંગે છે.
વાંછે છે.
મૃણાલ, સિંહપર બ્રાની સાઈઝ વગરની દેવીઓ બેસે છે,
ડાલીએ ચીરેલી આંખમાંથી
અશ્રૂ નહીં (ય.ત્રિએ કહેલું)
સ્વપ્ન નીકળ્યું છે !
સ્વપ્ન જ સ્વરૂપાંતર છે .નવી ભાષા છે.
સ્વપ્ન નવ્ય આકાર છે, રંગો છે.
ઢોળાયેલાં છતાં સખત
સ્વપ્ન નવાં ઘડિયાળ છે,ઢોળાયેલાં ,રસળતાં
હમિંગ બર્ડ જેવાં મથ્યા કરતાં,
મ્રૂણાલ,હવે તો હદ થઈ ગઈ
તારી બદલાવાની તૈયારી જ નથી,
કેવી રીતે નવી બ્રા,નવી અન્ડર વેર
ને ચણિયાના નવા ડ્રેસ પહેરાવું,નવા તાલ અને ક્રિડન શીખવાડું ?
મૃણાલ,
મૃણાલ, હવે તો હદ થઈ ગઈ. ( ૫/૨૧/૨૧૧૮)

(ભાગ -૨)
મૃણાલ સાંભળ
સો વરસ પહેલાના એઝરા પાઉંડનેઃ
” તમારો અન્ત આવશે અણગમતો,”
મ્રૂણાલ,ગુજુ.વિવેચકો પૂંછડિયા ઊંદર છે.
રોજ સવારેપોતાને નગ્ન જૂએ છે
અને વિચારે છે રાત્રે પૂર્ણતઃ ખોવાઈ નથી ગયો.
આગલા દિવસના ઓથારથી સૂર્ય પણ ભારે છે,
તારૂં સમગ્ર કેવળ ઘટનાત્મક છે.
મૃણાલ સાંભળ
હવે તો હદ થી ગઈ.
એકગાન વગાડી ગાઈ આપણે ધરાશયી છીએ.એકમેકમાં
એકતાનતા આપણો વળગાડ છે.
મ્રુણાલ મ્રૂણલ
સાંભળ
ાઅપ્ણે વળી ગયાં છીએ કે બન્ને છેડા એકમેકમાં તૂટીપડ્યા છે
મૃણાલ,તું પલાંઠી વાળેલા બુધ્ધ જેવું કેવળ સ્થિર બેસી રહે છે.
અમિબા જેવું તૂટી જતાં શીખ,
એના મૂળમાંજ ગતિ છેએ,એના વિભાજનમાં નવ્ય ગતિ છે,જીવવું.
હવે યા હોમ અકરી આગળ કૂદવું નથી
ફતેહ ક્યાં છે ? મૃણાલ.
હવે તો હદ થઈ ગઈ.
તારી ગેરહાજરીમાં તને મળુ છું,
તારી વ્યર્થતામાં,
તું કોણ છું મ્રૂણાલ
તું કોણ છું મૃણાલ
મારી આંખોમાં જોજે મોટિ મળશે,ખોટાં અને ઉછેરેલાં
મૃણાલ મૃણાલ તારાં ઓથાર હવે અસહ્ય લાગે છે
ડાલિ ચિત્રો દોરવાનું ભૂલી ગયો છે
એથીતો એણે આંખ ચીરી હતી
મૃણાલ તારા ઓથાર બહાર નીકળ્યા છે
હવે તો હદ થઈ ગઈ.
(૫-૧-૨૦૧૮)


અનુને મળ્યા પછીનાં કાવ્ય..૫

ડિસેમ્બર 25, 2017

ઇશ્વરી
ઉદ્વેગોથી
તને ચાહું છું.
૨)
આંધળી આંખોમાં
સાચવેલી દ્રષ્ટિથી
તને ચાહું છું.
૩)
તારા નામમાં
બોળેલી


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ? (ભાગ-૨)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય અતિઉત્સાહી વિદ્યાશાખા છે.ક્યારેક એ તરંગી કે અવ્યવહારું પણ ભાસે.એમાં કાર્યરત લોકો વિશ્વ સાહિત્ય સર્જન અને અફાટ વૈવિધ્યને કારણે માનવ ક્ષમતાના મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે,ઉપરાંત કેવળ સાહિત્ય જ શા માટે? સમાંતરવાદી કળાના ઇતિહાસ,સંગીતશાસ્ત્ર ઉપરાંત ચલચિત્રના અભ્યાસ અને મનોવિજ્ઞાનથી વિકાસવાદી જીવવિદ્યા તરફ પણ વળ્યા છે.અનેક વિકલ્પો સાથે મથતાં અભ્યાસીઓ નિયમિતપણે/પધ્ધતિસર ફેરતપાસ/આત્મ-નિરિક્ષણ અને પુનરવ્યાખ્યા/પુનરવિભાવના,પ્રયોજના સૂચવણી,ફતવા,દરેક શક્યતા વિશે વિવાદ અને ઠપકા વગેરેમાં કાર્યરત રહ્યાં છે.

જેમ જેમ સમય વિતતો ગયો,શોધખોળના નવા માધ્યમો ઉઘડતાં ગયાં,નવ્ય મત મતાંતર સર્જાતાં ગયાં તેમ તેમ આ “સમાંતર સાહિત્ય” સંજ્ઞા પણ વિવાદગ્રસ્ત બની.વિદ્યાપીઠો અને વિદ્વાનોની નિસબતે મથાળાં(નામકરણ!)અને તે સંબંધિત ગુણદોષ અને સૂક્ષ્મભેદ વિશે વિવાદ કર્યાં,” સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ”,”વિશ્વ સાહિત્ય”,કે કેવળ “સાહિત્ય” જેવાં નામ સૂચનો કરાયાં અને આ વૈવિધ્ય હેઠળ આ શાખાની ફેરતપાસ કરાતી રહી.સંદિગ્ધ પણે આ અભિગમ ‘રાષ્ટ્રિય સાહિત્ય વિભાગ’સાથે મથામણ કરતું રહ્યું પરિવર્તનશીલ વલણથી,જ્યાં અનેક સ્વરૂપો સમયાનુક્રમે-ક્યારેક એક જ બેઠકમાં-ઘડતર-પુન;ઘડતરમાં સરળ કે ઉદ્વિગ્ન સંબંધોમાં ગૂંચવાયા અને ઉકલ્યાં.મડાગાંઠો(ડેડલોક)માં કાર્યસ્વાતંત્ર્યનો આનંદ લેતાં રાષ્ટ્રિય અને શૈક્ષણિક શિસ્તને ઓળંગી આજે બૃહદ સ્વરૂપે સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતા કેવી રીતે સર્જનમાં જાળવી રખાય,એક જ સમે.આ જ પ્રશ્ન સિધ્ધાંતો ઉપજાવનારને પણ લાગુ પડે છે,સાંસ્કૃતિક વૈશિષ્ટ્યની બૃહદતાને જોતાં.

લગભગ ૧૭૯૭માં-જોહેન ગોટફીડ હર્ડર-થી જેનાં પાયા નંખાયા છે,જેમાં તર્કબધ્ધ શક્યતા અને કૂટપ્રશ્નો વણાયેલાં છે.જે હજું તે વખતે વિદ્યાશાખા સ્વરૂપે કોઇ વિદ્યાપીઠમાં ઠરીઠામ ન હતું,ત્યાંથી પછી એન લુઇ(૧૮૦૦),ગરથે અને એકરમેન(૧૮૨૭)અને ફ્રેડ્રિક નિત્શે(૧૮૭૨)ના(ધ બર્થ ઓફ ટ્રેજડી)સુધીના પહેલા પંચોતેર વર્ષમા આ સર્જકોએ રાષ્ટ્ર-રાજ્યને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકાર્યું જેના વર્ચસ્વ હેઠળ સાહિત્ય લખાતું વંચાતું રહ્યું,છતાં દરેક સમાંતર અભ્યાસનો ઉપયોગ,રાષ્ટ્રવાદ પાછળ ઠેલી નવ્ય સંસ્કૃતિની મૂળભૂત બાબતો ઉદ્દેશવા,કર્યો.

૧૮૭૭ થી ૧૯૦૩ દરમ્યાન હ્યુગો મેલ્ટઝલ,હટ્ચસન મકોલે પોસનેટ્ટ,જ્યોર્જ બ્રેન્ડીસ અને ચાર્લ્સ મિલ્સ ગેલે આદીએ વિદ્યાપીઠગત કાર્યક્રમ,વ્યાખ્યા-વિચારણા,પ્રાથમિક પ્રવર્તકો તરીકે આપી,૧૯મીસદીના પૂરવાર્ધમાં સમાંતર અભ્યાસ વિષયક સામયિક શરૂ કરી,પાયાનું કામ કર્યું.મૂળે ફ્ર્ન્કો-જર્મન સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ તરીકે શરૂં થયેલાં કામમાં આ વિદ્વાનોએ વૈવિધ્યસભર દ્રષ્ટિકોણ રજુ કર્યો.ચાર જુદા દેશોમાંથી આવતા આ પ્રાધ્યાપકો(એ જમાનાના)નાના મોટાં વલણો વચ્ચેની તંગદિલીથી પૂરેપૂરા વકેફ હતાં,અને એમના કાળમાં સંયોગી-પ્રાદેશીકતાની સાહિત્યિક સંભાવનાઓનો પૂરો લાભ લીધો હતો.એ સામાયિક દ્વારા/માં એ વિદ્વાનોએ ” અનેકભાષી સિધ્ધાંતો”નો આગ્રહ રાખ્યો હતો.હટ્ચસને દા.ત. એનાથી વાંચી શકાય તે ચાઇનીસ,સંસ્કૃત કે એરેબિક જેવી ભાષાઓને એમાં સ્થાન આપ્યું હતું.અને સંયોજક સાહિત્યથી ગંભીરતા અને ઊંડાણ ઉમેર્યાં.

ત્યારબાદ,બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ૪૩વરસ(જ્યોર્જ લુકાચ ૧૯૧૬ થી રને વેલેક ૧૯૫૯)દરમ્યાન આર્થિક-સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ઉથલપાથલ અને આપ-લે થઈ,એમાંથી આપણને લુકાચનું “થિયરી ઓફ નોવેલ”(૧૯૧૬)જેવું વિશાળ/અત્યંત પ્રભાવશાળી,હંગેરિયન ફિલસુફ કાન્ટ થી હેગલ તરફની ગતિની, સ્પષ્ટ રજૂઆત કરતું પુસ્તક મળ્યું,જ્યાં મનુષ્ય,ઇતિહાસ અને કળા,ત્રણેવનાવિકાસ કાળ્ને સાંકળી લેવાયો છે.યુધ્ધગ્રસ્ત જર્મનીમાંથી,તો મિખેઇલ બખ્તિને લુકાચનું પુનર્મુલ્યાંકન કરતાં મહાકાવ્ય અને નવલકથા સારતત્વગ્રાહી આધૂનિક અને બીનાઆપખૂદ સાહિત્ય પ્રકાર તરીકે ઓળખાવ્યાં.જાપાનના કોબાયાસી હિડોએ”કેઆસ ઇન ધ લિટરરી વર્લ્ડ”માં પોતાની ક્લાસિકલ(સંયમપ્રધાન) શૈલી સમૂળગી છોડ્યા વગર વિદેશી સ્વરૂપ/નમૂના સાથે સાંકળવાની મથામણ તપાસી.આ ગાળાના સર્જક/વિવેચકે નાત્ઝીના ઉદય અને યુધ્ધ ગ્રસ્ત દેશો વચ્ચે ક્રાંતિકારી સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન વિશે ધોધમાર લખ્યું,જ્યાં અર્ન્સ્ટ રોબર્ટ કરટિસે યુધ્ધ પહેલાંના સમયમાંથી મધ્યયુગીન લેટિન સાહિત્યનો અભ્યાસ કરી યુરોપિયન પરંપરાની શક્યતા/સંભાવના તપાસી.ઇસ્તંબુલમાં દેશનિકાલ ભોગવતા એરિક ઓરબાકે ત્યાં એમનો અદભૂત ગ્રંથ”મિમીસિસ(Mimesis)”લખ્યો.ત્યાંથી અમેરિકા જઈ, ગરથેના આ વિદ્યાર્થીએ “ફિલોલોજી એન્ડ વિલ્ટલીટરેચર”લેખ ૧૯૫૨માં લખ્યો, જેમાં અનુયુધ્ધ વર્ષોમાં ઉછરતાં, સાંસ્કૃતિક સંલગ્નતા યુગના વિશ્વ સાહિત્યના કૂટપ્રશ્નો વિશે છણાવટ કરાઈ છે.ઉપરાંત આ ગાળાના મહત્વના લખાણોમાં સાહિત્ય અને રાજકારણ વિશેના ચિંતનાત્મક લખાણમાં થિયોડોર એડોર્નો ( અન્ય દેશનિકાલ પામેલો સર્જક,દક્ષિણ કેરોલિના નિવાસી)એ એમના”મિનિમા મોરાલિયામાં”સાહિત્ય,તત્વજ્ઞાન અને સંગીતનો સંયુક્ત ઉપયોગ,કળા અને આધૂનિક ભૌતિક સમાજના જટિલ જોડાણ તપાસવા કર્યો હતો,તો ઓક્ટાવિયો પાઝે કળાકારના રાજ્ય નિયંત્રિત કટોકટીયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય મટે વિચારણા/વિવાદ કર્યા હતાં.આ દરેક ચિંતકોએ પોતાના સાંપ્રત સમાજ,વાતાવરણને અનેક્ત્વ સાથે સાંકળી,વારસામા મળેલી યુરોપિયન પરંપરાને પડકારી હતી.આ વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ગાળાએ,ફ્રેન્ચ વિચારણા અને અમેરિકન શિસ્ત(સ્કૂલ) વચ્ચેના તફાવતો/મતભેદના મહત્વના પર્યાયને રૂપરેખા આપી.રને વેલેકે ફ્રેન્ચ વિચારણાના સંયમિત પ્રત્યક્ષ(જ્ઞાન)વાદને ઉતારી પાડ્યું.એમણે પોતાની વિચારણાને કળાના આંતરરાજ્ય અને આંતરઐતિહાસિક વિહંગાવલોકન તરીકે ગણાવી હતી.

ત્યાર પછીની અર્ધ સદી(૧૯૫૩-૮૬) જેને વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ” સૈધાન્તિક સદી” સ્વરૂપે ઓળખાવી શકાય,જેમાં સમાંતરવાદીઓએ સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના અનુસંધાન અને વિસ્તાર કરી આપ્યાં.સાઈઠથી શરૂ થયેલાં સિધ્ધાંતો ૭૦-૮૦ના દાયકામાં સતત ચર્ચાતા રહ્યાંઃ જન્મારાના પ્રતિબંધ અને દેશનિકાલ પછી બખ્તિને આ ગાળામાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી.રશિયન આકારવાદથી લાકોનિયન મનોવિજ્ઞાન તથા માર્ક્સવાદની ફ્રેંકફર્ટ શિસ્ત અને ફેમિનિસ્ટ ફિલ્મ વગેરેનાં સિધ્ધાંતો માટે એક સ્વતંત્ર પુસ્તક આવશ્યક રહેશે.બે દાયકામાં ચર્ચાયેલાં સિધ્ધાંતો-૧) સ્ટ્રકચરાલિઝમ ૨)અનુસ્ટ્રકચરાલિઝમ ૩)ડિકન્સ્ટ્રકશન વગેરે સંજ્ઞાથી ઓળખાવાયા.પ્રાધ્યાપક રોલાં બાર્ટના વ્યાપક સાંસ્કૃતિક પધ્ધતિ(mode)-જાહેરાત,કુસ્તિ,ઈતિહાસ,ફોટોગ્રાફી,સાહિત્ય વગેરે આવરી લેતાં લખાણો છે.ભાષાવિજ્ઞાન પારંગત બાર્ટે સિમિયાટિક્સ(ચિહ્ન અને પ્રતિકના સિધ્ધાંત)માં સાંસ્કૃતિક વિચારણાનો વ્યવસ્થિત વિસ્તાર જોયો વિચાર્યો હતો જે બૃહદ સાંસ્કૃતિક ટીકાત્મક કે વિવેચનાત્મક અભિગમને પાયારૂપ/સમાન ભૂમિકા થઈ શકે છે.બાર્ટ અને ઝાક લાકેન સાથે કામ કરતી જુલિયા ક્રિસ્ટેવાએ ભાષાવિજ્ઞાન અને મનોવિષ્લેષણનું સંયોજન કરી ભાષાની ક્રાંતિકારી શક્યતા તપાસવાનું કામ કર્યુ,ઉપરાંત ” વિમેન્સ ટાઈમ( સ્ત્રીઓનો સમય)”લેખમાં સ્ત્રી અને રાષ્ટ્ર જેવા વિષયને તપાસતાં સત્તાને નારી હિમાયતીઓ સંદર્ભે પડકાર્યાં,ઉપરાંત પૌરૂષ(પેટ્રિઆર્કલ) અભિગમને સામાજિક સ્તરે.

સ્ટ્રકચરાલિઝમ અને ડિકન્સ્ટ્રકશન વિષયક સૂઝ અને સૈધાન્તિક અભિગમ/અભિપ્રાય મૂળે અમેરિકન વિવેચનાત્મક સાહિત્યમાં આકાર/પરિભાષા સંદર્ભે વિકસ્યાં હતાં,જ્યારે ફ્રાન્સમાં એ વલણ પ્રતિરાજકારણ હતું.એંસીના ગાળામાં અમેરિકન સૈધાન્તિક અભિગમ બીનકૃતિલક્ષી થયો અને ફ્રેન્ચ વિવેચકો ઉપરાંત જર્મન શિસ્ત પ્રતિ આકર્ષાયો.અમેરિકામાં ધ્યાન્પાત્ર કામ બાર્બરા જ્હોનસને કર્યું,જેણે પોલ ડ મન-એ વિચારેલા સામાજિક અને ભાષાકીય વક્તૃત્વ છટા ભેદ વિશે બોલતાં ,ખાસ કરીને આફ્રિકન-અમેરિકન અભ્યાસ અને સ્ત્રીવર્ગ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.એ જ ગાળામાં વિશ્વમાં ઉદભવેલાં અસમાન સત્તા સંબંધથી સાંસ્કૃતિક મતભેદ તરફ સમાંતરવાદી અને પોસ્ટસ્ટ્રકચરાલિસ્ટો વળ્યાં,તો ઈઝરાયલના ઈતમાર એવન-ઝોહર જેવાં અન્ય ચિંતકો ભાષા અને અનુવાદ સંદર્ભે વૈશ્વિક વિષ્લેષણ કે નવ્યસામ્રાજ્યવાદી ચિંતન તરફ વળ્યાં.આ વિચારણા એકંદરે મહાસત્તા અને નાના રાષ્ટ્ર વચ્ચે ગંઠાયેલી ભાષમાં આકાર પામેલા રાષ્ટ્રિય ભાષા સ્વરૂપમાં સંયોજિત મળી.ઉપરાંત વસાહત યુગમા ગિકુયા(કેન્યા)ના ઉંગુગી વા થિયાંગોએ સંસ્થાત્મક અને સૈધાન્તિક અભ્યાસ પ્રમાણે બહુવિધ ભાષા અને બ્રિટીશ સાહિત્યની શૈક્ષણિક પધ્ધતિ અનુસાર સંદિગ્ધ અસર સાથેની મથામણ વિશે વિચારણા આપી.અદ્યતન કે સાંપ્રત( એ સમયે)નિરિક્ષણ,વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સંદર્ભે,એ બે વચ્ચેની તાણખેંચ તપાસતાં પાશ્ચાત્ય મૂલ્યોના પ્રતિનિધિત્વનું સંવર્ધન કરે છે.સમાંતરવાદીઓ ફ્રાન્સ,ચીન અને ઇતર દેશોમાં વૈશ્વિક સાંપ્રતતા,પાશ્ચાત્ય મૂલ્યો સંદર્ભે, પાર જવા અને સ્થાનિક સ્વરક્ષણાત્મક અભિગમ આત્મસાત કરવ મથતાં હતાં.

અનુવાદથી બે સંસ્કૃતિ વચ્ચે મંથન કરતા સર્જક/સંપાદક/વિવેચક સાંસ્ક્રુતિક મતભેદો સજીવ રાખવા મથતા હતા.ગરટના”વિલ્ટલિટરેચર”ના ખયાલ પછી,”એક પણ અસમાન/બીનઅનુરૂપ”લાગણીથી પીડાતા વિવેચકો સાહિત્યિક સ્વરૂપની અરસપરસ અસર અને સર્જન,સ્વીકૃતિ તથા વર્ગીકરણની સામાજિક ગૂંથણિ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, તો એમિલિ એપ્ટરે ” અ ન્યુ કંપેરટીવ લીટરેચર”( નવ્ય સમાંતર સાહિત્ય)ફતવામાં ક્રિઓલાઈઝેશન(સ્થાનિકતાઅને અનુવાદ વૈવિધ્ય પર આધારિત-જે ગ્લીસેન્ટ,સઈદ,વેન્યુતિ,મોરેતી કે ગાયત્રિ સ્પિવાકમાં જોવા મળેલા- સિધ્ધાંતને અનુરૂપ વાંચવા મળે છે.

સાંપ્રત કાળે રોજબરોજ સમાંતર સાહિત્ય,એનો અભ્યાસ,એની સંભાવ્યતા,વિશ્વમાં વિવેચકો,ચિંતકો,અભ્યાસીઓ કે વિદ્યાપીઠના વિભાગીય પ્રાધ્યાપકો દ્વારા નિયમિત(ગુજરાતીમાં ?!)પુનર-રૂપરેખા પામ્યા કરે છે,ક્યાંકને ક્યાંક,ત્યારે એના વિદ્યાર્થી,સમર્થકો કે માર્ગદર્શકો માટે આવશ્યક છે કે એ આ વિદ્યાશાખામાં,એની ઐતિહાસિકતામાં અને વર્તમાન શક્યતાઓ તપાસે,એની ફેરતપાસ/ફેરવિચારણા કરે,એના વ્યાપને ઉદ્દેશે-તે અનુવાદિત સંગ્રહોનો આશય છે,ઉપરાંત અહીંથી વિદ્યાપીઠોમાં આ અને આવા અભ્યાસને સ્થાન પ્રાપ્ત થાય એ અપેક્ષા છે.એ ઉદ્દેશથી આ મેગેઝીન “પગલું”ને અંતે અનેક સંદર્ભોને સ્થાન અપાયું છે.
(૭-૧ થી ૭-૧૪-૨૦૧૩)


અધુરપ

ડિસેમ્બર 21, 2017

 

આપણે

વેપારી જીવીએ છીએ.

આપણે

મંગળસુત્રના મૂલ્યથી જીવીએ છીએ.

આપણે

મિડિયાગ્રસ્ત જીવીએ છીએ.

આપણે

આપણામાં ઇતરજન જીવીએ છીએ.

આપણે

રાજકિય ભયથી જીવીએ છીએ.

૬/૪ થી ૬/૧૬/૨૦૧૬