ગોરડુ વેદનનું કવ્ય

જુલાઇ 2, 2018

manilaala paTela naa kaavya shu hoy chhe pitajI no aasvaad,

કવિતા સામજિક અને પ્રસંગિક છે, છતાં એમાં વેદના તરબતર છે.વેદના કવિતા નથી,સર્જનશીલતા છે.કવિતા કેવળ પ્રસંગ નથી,આપણી હયાતી નો રસળ્તો અભિગમ છે.પ્રગટીકરણ છે.કવિતા લાગણીથી નહીં શબ્દથી બને છે.કવિતામા શબ્દ પદાર્થ છે,જેમ એક પદાર્થના જુદા જુદા ઘાટ ઘડાય છે,તેવું કવિતામા સંભવે છે.કવિતાનો શબ્દ અનેકત્વ છે અને આ અનેકત્વને એકત્વ કરે તે પ્રક્રિયા,સર્જનપ્રક્રિયા.કવિતા એવું સ્વરુપાંતર (મેટામોર્ફોસિસ) છે.કવિતા સંસ્ક્રુત ભાષામાં કહેવાયેલું ક્રિડન છે,જે એક્રરૂપ થઈ રમણીય બને છે.એ રમણિયતા જ પુનઃવિસ્તાર છે.કવિતા વરંવાર થયા કરતો એસ્થેટિક અનુભવ છે.રસાસ્વાદ છે.જે કાવ્યાસ્વાદ છે.કવિ મણીલાલનું આ કાવ્ય ગોરાડુ વેદનાનું કાવ્ય છે.

સ્થાનિક પરિવેશમાંથી ઉદભવેલું વ્યક્તિ ચિત્ર જ પ્રશ્ન છેઃ શું હોય છે પિતાજી…?પોતાની હયાતીનો ઇતર અંશ શું છે ? એ પ્રશ્ન અસ્તિત્વને અન્યતર તરફ લઈ જાય છે. અન્યતર સંબંધોથી જીવતાં આપણે શું છીએ ?સંબંધોની સાઠમારી કે ગઠબંધન ?સંબંધો માટી અને મૂળીયા જેવાં જડબેસલાક છે,વિકાસ છે.કવિતા મનોવૃત્તિ અને મનભાવનની અરસપરસ છે.કવિતા કદાચ માણસ હોવાની વેદન કે સંતાપ છે ? આ કવિતા આગળની અધુરપ કે
ઊણપનો વિસ્તાર છે,વ્યાપ છે.પૂરોગામી હયાતીનો વિસ્તાર,સંબંધોની સુઝ છે.પિતામા વ્યાપેલી કે વસેલી “ગોરાડુ રેતાળ લાગણી”અતિમહત્વની સંવેદના છે.સંવેદન અને અભિવ્યક્તિનું માપ પેલી નહીં પલળૅલી માટી હશે ! આપણે સામજિક હોવાને કારણે – we are social animals -જેવાં વિધાનો આપણી સમગ્રતાને ઓળખાવે છે. આપણા સંવેદનો લાગણીના મોહતાજ છે.આપ્ણામાં સંવેદન અને લાગણી અરસપરસ છે.

આપણી ઊણપ દયા છે. ત્રિવિધ તાપથી તપતું આપણું અસ્તિત્વ મેટાફિસિકલ છે. ક્રોધી તડકો કે વિકરાળ તાપ આપણને થકવી નાખે છે.કોઈનામાં વિસ્તરેલી ખોટ ચિંતાનો વિષય છે અને હોવાના ફોર્સનું કારણ થઈ જાય છે.આપણામાં વ્યાપ્ત અનાવસ્થા આપણને બીજા વિશે વિચારવા મજ્બુઅર કરે છે, માણસ હોવાની ઊણપ તે આ હશે ?”પિતાજીની એકલતા જોઈને મોટા થઈ જઈ એમને સહાયક થઈ જવાની અદમ્ય ઈચ્છા,આપણામાં સળવળતી સ્થિર થયેલી ઘટના છે, અન્ય થઈ જવાની વેદના આ હયાતિની અપૂર્ણતા છે.

આપણી પૂર્ણતા કોઈ પ્રવૃત્તિ હશે ? તમાકુ પીવાની તલબઃ! પિતાનું ઘસઈને ખોવયેલું ખોળિયું -હવે કેવળ પડછાયો લાગે છે.-અને નહીં પણાની શક્યતા,જીવવાની જીવાડવાની વ્યથા છે.આપણી મહેનત એક પરિસ્થિતિ ,પણ અન્યતર માટેની તત્પરતા હશેને ?જીવનનું સતત્ય એકમાંથી બીજામાં પ્રવેશ છે,આ હોવું કે સ્થિત્યાંતર વેદના વ્યથાનું સ્વરૂપાંતરજને. આપણી સોસિયો-ઇકોનોમિક્સ ફેરબદલી એના અસ્તિત્વની પરંપરા- એ જ આપણી મર્યાદા પણ છે અને વિસ્તાર પણ.આ ગોરાડુ રેતાળ પોચુ અને રંગીન-સ્વરૂપ અને એમાં આવેલી તલબ આપણી પારાવારતા અને અનેકતવનો વ્યાપ છે.આપણું અન્ય ઈતર પણું અને એની સર્વાઇવલ હયાતિ જ આપણા અંતિમ અનુભવ છે,એ અનુભવને જીવ્યા કરવાના ત્રિવિધ તાપ આપણી બળતરા છે,તંબાકુના ભારવેલા અગ્નિ જેવી.

કાફકાની મેટામોર્ફોસિસ જેવી બહુવિધ શક્યતાઓ ભરેલું આ કાવ્ય આપણી માટીમાંથી આપણી સુગંધ -દુર્ગંધને લઈને આવે છે આપણી તળપદતામાં. કળા અકળ નથી પણ ઝટ બદલાઈ જનાર પદાર્થ છેઃ એ જ સ્વરૂપાંતર છે હયાતિ છે.કવિતાનો દરેક શબ્દ સ્વરૂપાંતાર છે અને હયાત છે.
૬/૨૪/૨૦૧૮

Advertisements

મ્રુણાલ ,હવે તો હદ થઈ ગઈ

જૂન 7, 2018

મ્રુણાલ ,હવે તો હદ થઈ ગઈ

સાલ્વા ડોર ડલીએ
ચીરેલી આંખમાથી
એક સ્વપ્ન બહાર નીકળ્યું ,
મૃઉણાલ, હવે તો હદ થઈ ગઈ
આ ગુજરતી કવિતાની
ગીત ગઝલ
નરસિંહ મીરાથી લબડેલી,લબદાયેલી,ઢીલીઢસ
શુરેશ દલાલ્ની વારસ
શુરેશ જોષિની સારગ્રાહી (સારસંગ્રાહક)બાળક,
હવે તો વળ
નવીભાતના ચણિયા પહેર,
નવાં નર્તન કર
મૃણાલ,તારી ગુજરતી કવિતા ઓથાર છે,
કે બની ગઈ ?
કે બનાવી દિધી ?
સિતાંશુભાઈને કહેજે સીંહ પર ચઢવાની જરૂર નથી
એ તો વાહન છે
ગર્જના કરવાની જરૂર છે.
એ નાદ છે.
કવિતાનો શબ્દ ગર્જના છે.
સુસવાટો છે. ફૂંફાડો છે. સૂરસૂરિયું નથી.
મ્રૂણાલ,ચાલ કવિતા નવી કરીએ.
એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે એ અર્થમા નહીં.
નવ્ય મૂલ્યોમાં,નવાં પરિણામોમાં સ્વરૂપમાં,
ગજરાતી કવિતા સ્વરૂપાંતર ( મેટા મોર્ફોસિસ,કાફકા સ્વરમાં )માંગે છે.
વાંછે છે.
મૃણાલ, સિંહપર બ્રાની સાઈઝ વગરની દેવીઓ બેસે છે,
ડાલીએ ચીરેલી આંખમાંથી
અશ્રૂ નહીં (ય.ત્રિએ કહેલું)
સ્વપ્ન નીકળ્યું છે !
સ્વપ્ન જ સ્વરૂપાંતર છે .નવી ભાષા છે.
સ્વપ્ન નવ્ય આકાર છે, રંગો છે.
ઢોળાયેલાં છતાં સખત
સ્વપ્ન નવાં ઘડિયાળ છે,ઢોળાયેલાં ,રસળતાં
હમિંગ બર્ડ જેવાં મથ્યા કરતાં,
મ્રૂણાલ,હવે તો હદ થઈ ગઈ
તારી બદલાવાની તૈયારી જ નથી,
કેવી રીતે નવી બ્રા,નવી અન્ડર વેર
ને ચણિયાના નવા ડ્રેસ પહેરાવું,નવા તાલ અને ક્રિડન શીખવાડું ?
મૃણાલ,
મૃણાલ, હવે તો હદ થઈ ગઈ. ( ૫/૨૧/૨૧૧૮)

(ભાગ -૨)
મૃણાલ સાંભળ
સો વરસ પહેલાના એઝરા પાઉંડનેઃ
” તમારો અન્ત આવશે અણગમતો,”
મ્રૂણાલ,ગુજુ.વિવેચકો પૂંછડિયા ઊંદર છે.
રોજ સવારેપોતાને નગ્ન જૂએ છે
અને વિચારે છે રાત્રે પૂર્ણતઃ ખોવાઈ નથી ગયો.
આગલા દિવસના ઓથારથી સૂર્ય પણ ભારે છે,
તારૂં સમગ્ર કેવળ ઘટનાત્મક છે.
મૃણાલ સાંભળ
હવે તો હદ થી ગઈ.
એકગાન વગાડી ગાઈ આપણે ધરાશયી છીએ.એકમેકમાં
એકતાનતા આપણો વળગાડ છે.
મ્રુણાલ મ્રૂણલ
સાંભળ
ાઅપ્ણે વળી ગયાં છીએ કે બન્ને છેડા એકમેકમાં તૂટીપડ્યા છે
મૃણાલ,તું પલાંઠી વાળેલા બુધ્ધ જેવું કેવળ સ્થિર બેસી રહે છે.
અમિબા જેવું તૂટી જતાં શીખ,
એના મૂળમાંજ ગતિ છેએ,એના વિભાજનમાં નવ્ય ગતિ છે,જીવવું.
હવે યા હોમ અકરી આગળ કૂદવું નથી
ફતેહ ક્યાં છે ? મૃણાલ.
હવે તો હદ થઈ ગઈ.
તારી ગેરહાજરીમાં તને મળુ છું,
તારી વ્યર્થતામાં,
તું કોણ છું મ્રૂણાલ
તું કોણ છું મૃણાલ
મારી આંખોમાં જોજે મોટિ મળશે,ખોટાં અને ઉછેરેલાં
મૃણાલ મૃણાલ તારાં ઓથાર હવે અસહ્ય લાગે છે
ડાલિ ચિત્રો દોરવાનું ભૂલી ગયો છે
એથીતો એણે આંખ ચીરી હતી
મૃણાલ તારા ઓથાર બહાર નીકળ્યા છે
હવે તો હદ થઈ ગઈ.
(૫-૧-૨૦૧૮)


અનુને મળ્યા પછીનાં કાવ્ય..૫

ડિસેમ્બર 25, 2017

ઇશ્વરી
ઉદ્વેગોથી
તને ચાહું છું.
૨)
આંધળી આંખોમાં
સાચવેલી દ્રષ્ટિથી
તને ચાહું છું.
૩)
તારા નામમાં
બોળેલી


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ? (ભાગ-૨)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય અતિઉત્સાહી વિદ્યાશાખા છે.ક્યારેક એ તરંગી કે અવ્યવહારું પણ ભાસે.એમાં કાર્યરત લોકો વિશ્વ સાહિત્ય સર્જન અને અફાટ વૈવિધ્યને કારણે માનવ ક્ષમતાના મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે,ઉપરાંત કેવળ સાહિત્ય જ શા માટે? સમાંતરવાદી કળાના ઇતિહાસ,સંગીતશાસ્ત્ર ઉપરાંત ચલચિત્રના અભ્યાસ અને મનોવિજ્ઞાનથી વિકાસવાદી જીવવિદ્યા તરફ પણ વળ્યા છે.અનેક વિકલ્પો સાથે મથતાં અભ્યાસીઓ નિયમિતપણે/પધ્ધતિસર ફેરતપાસ/આત્મ-નિરિક્ષણ અને પુનરવ્યાખ્યા/પુનરવિભાવના,પ્રયોજના સૂચવણી,ફતવા,દરેક શક્યતા વિશે વિવાદ અને ઠપકા વગેરેમાં કાર્યરત રહ્યાં છે.

જેમ જેમ સમય વિતતો ગયો,શોધખોળના નવા માધ્યમો ઉઘડતાં ગયાં,નવ્ય મત મતાંતર સર્જાતાં ગયાં તેમ તેમ આ “સમાંતર સાહિત્ય” સંજ્ઞા પણ વિવાદગ્રસ્ત બની.વિદ્યાપીઠો અને વિદ્વાનોની નિસબતે મથાળાં(નામકરણ!)અને તે સંબંધિત ગુણદોષ અને સૂક્ષ્મભેદ વિશે વિવાદ કર્યાં,” સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ”,”વિશ્વ સાહિત્ય”,કે કેવળ “સાહિત્ય” જેવાં નામ સૂચનો કરાયાં અને આ વૈવિધ્ય હેઠળ આ શાખાની ફેરતપાસ કરાતી રહી.સંદિગ્ધ પણે આ અભિગમ ‘રાષ્ટ્રિય સાહિત્ય વિભાગ’સાથે મથામણ કરતું રહ્યું પરિવર્તનશીલ વલણથી,જ્યાં અનેક સ્વરૂપો સમયાનુક્રમે-ક્યારેક એક જ બેઠકમાં-ઘડતર-પુન;ઘડતરમાં સરળ કે ઉદ્વિગ્ન સંબંધોમાં ગૂંચવાયા અને ઉકલ્યાં.મડાગાંઠો(ડેડલોક)માં કાર્યસ્વાતંત્ર્યનો આનંદ લેતાં રાષ્ટ્રિય અને શૈક્ષણિક શિસ્તને ઓળંગી આજે બૃહદ સ્વરૂપે સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતા કેવી રીતે સર્જનમાં જાળવી રખાય,એક જ સમે.આ જ પ્રશ્ન સિધ્ધાંતો ઉપજાવનારને પણ લાગુ પડે છે,સાંસ્કૃતિક વૈશિષ્ટ્યની બૃહદતાને જોતાં.

લગભગ ૧૭૯૭માં-જોહેન ગોટફીડ હર્ડર-થી જેનાં પાયા નંખાયા છે,જેમાં તર્કબધ્ધ શક્યતા અને કૂટપ્રશ્નો વણાયેલાં છે.જે હજું તે વખતે વિદ્યાશાખા સ્વરૂપે કોઇ વિદ્યાપીઠમાં ઠરીઠામ ન હતું,ત્યાંથી પછી એન લુઇ(૧૮૦૦),ગરથે અને એકરમેન(૧૮૨૭)અને ફ્રેડ્રિક નિત્શે(૧૮૭૨)ના(ધ બર્થ ઓફ ટ્રેજડી)સુધીના પહેલા પંચોતેર વર્ષમા આ સર્જકોએ રાષ્ટ્ર-રાજ્યને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકાર્યું જેના વર્ચસ્વ હેઠળ સાહિત્ય લખાતું વંચાતું રહ્યું,છતાં દરેક સમાંતર અભ્યાસનો ઉપયોગ,રાષ્ટ્રવાદ પાછળ ઠેલી નવ્ય સંસ્કૃતિની મૂળભૂત બાબતો ઉદ્દેશવા,કર્યો.

૧૮૭૭ થી ૧૯૦૩ દરમ્યાન હ્યુગો મેલ્ટઝલ,હટ્ચસન મકોલે પોસનેટ્ટ,જ્યોર્જ બ્રેન્ડીસ અને ચાર્લ્સ મિલ્સ ગેલે આદીએ વિદ્યાપીઠગત કાર્યક્રમ,વ્યાખ્યા-વિચારણા,પ્રાથમિક પ્રવર્તકો તરીકે આપી,૧૯મીસદીના પૂરવાર્ધમાં સમાંતર અભ્યાસ વિષયક સામયિક શરૂ કરી,પાયાનું કામ કર્યું.મૂળે ફ્ર્ન્કો-જર્મન સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ તરીકે શરૂં થયેલાં કામમાં આ વિદ્વાનોએ વૈવિધ્યસભર દ્રષ્ટિકોણ રજુ કર્યો.ચાર જુદા દેશોમાંથી આવતા આ પ્રાધ્યાપકો(એ જમાનાના)નાના મોટાં વલણો વચ્ચેની તંગદિલીથી પૂરેપૂરા વકેફ હતાં,અને એમના કાળમાં સંયોગી-પ્રાદેશીકતાની સાહિત્યિક સંભાવનાઓનો પૂરો લાભ લીધો હતો.એ સામાયિક દ્વારા/માં એ વિદ્વાનોએ ” અનેકભાષી સિધ્ધાંતો”નો આગ્રહ રાખ્યો હતો.હટ્ચસને દા.ત. એનાથી વાંચી શકાય તે ચાઇનીસ,સંસ્કૃત કે એરેબિક જેવી ભાષાઓને એમાં સ્થાન આપ્યું હતું.અને સંયોજક સાહિત્યથી ગંભીરતા અને ઊંડાણ ઉમેર્યાં.

ત્યારબાદ,બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ૪૩વરસ(જ્યોર્જ લુકાચ ૧૯૧૬ થી રને વેલેક ૧૯૫૯)દરમ્યાન આર્થિક-સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ઉથલપાથલ અને આપ-લે થઈ,એમાંથી આપણને લુકાચનું “થિયરી ઓફ નોવેલ”(૧૯૧૬)જેવું વિશાળ/અત્યંત પ્રભાવશાળી,હંગેરિયન ફિલસુફ કાન્ટ થી હેગલ તરફની ગતિની, સ્પષ્ટ રજૂઆત કરતું પુસ્તક મળ્યું,જ્યાં મનુષ્ય,ઇતિહાસ અને કળા,ત્રણેવનાવિકાસ કાળ્ને સાંકળી લેવાયો છે.યુધ્ધગ્રસ્ત જર્મનીમાંથી,તો મિખેઇલ બખ્તિને લુકાચનું પુનર્મુલ્યાંકન કરતાં મહાકાવ્ય અને નવલકથા સારતત્વગ્રાહી આધૂનિક અને બીનાઆપખૂદ સાહિત્ય પ્રકાર તરીકે ઓળખાવ્યાં.જાપાનના કોબાયાસી હિડોએ”કેઆસ ઇન ધ લિટરરી વર્લ્ડ”માં પોતાની ક્લાસિકલ(સંયમપ્રધાન) શૈલી સમૂળગી છોડ્યા વગર વિદેશી સ્વરૂપ/નમૂના સાથે સાંકળવાની મથામણ તપાસી.આ ગાળાના સર્જક/વિવેચકે નાત્ઝીના ઉદય અને યુધ્ધ ગ્રસ્ત દેશો વચ્ચે ક્રાંતિકારી સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન વિશે ધોધમાર લખ્યું,જ્યાં અર્ન્સ્ટ રોબર્ટ કરટિસે યુધ્ધ પહેલાંના સમયમાંથી મધ્યયુગીન લેટિન સાહિત્યનો અભ્યાસ કરી યુરોપિયન પરંપરાની શક્યતા/સંભાવના તપાસી.ઇસ્તંબુલમાં દેશનિકાલ ભોગવતા એરિક ઓરબાકે ત્યાં એમનો અદભૂત ગ્રંથ”મિમીસિસ(Mimesis)”લખ્યો.ત્યાંથી અમેરિકા જઈ, ગરથેના આ વિદ્યાર્થીએ “ફિલોલોજી એન્ડ વિલ્ટલીટરેચર”લેખ ૧૯૫૨માં લખ્યો, જેમાં અનુયુધ્ધ વર્ષોમાં ઉછરતાં, સાંસ્કૃતિક સંલગ્નતા યુગના વિશ્વ સાહિત્યના કૂટપ્રશ્નો વિશે છણાવટ કરાઈ છે.ઉપરાંત આ ગાળાના મહત્વના લખાણોમાં સાહિત્ય અને રાજકારણ વિશેના ચિંતનાત્મક લખાણમાં થિયોડોર એડોર્નો ( અન્ય દેશનિકાલ પામેલો સર્જક,દક્ષિણ કેરોલિના નિવાસી)એ એમના”મિનિમા મોરાલિયામાં”સાહિત્ય,તત્વજ્ઞાન અને સંગીતનો સંયુક્ત ઉપયોગ,કળા અને આધૂનિક ભૌતિક સમાજના જટિલ જોડાણ તપાસવા કર્યો હતો,તો ઓક્ટાવિયો પાઝે કળાકારના રાજ્ય નિયંત્રિત કટોકટીયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય મટે વિચારણા/વિવાદ કર્યા હતાં.આ દરેક ચિંતકોએ પોતાના સાંપ્રત સમાજ,વાતાવરણને અનેક્ત્વ સાથે સાંકળી,વારસામા મળેલી યુરોપિયન પરંપરાને પડકારી હતી.આ વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ગાળાએ,ફ્રેન્ચ વિચારણા અને અમેરિકન શિસ્ત(સ્કૂલ) વચ્ચેના તફાવતો/મતભેદના મહત્વના પર્યાયને રૂપરેખા આપી.રને વેલેકે ફ્રેન્ચ વિચારણાના સંયમિત પ્રત્યક્ષ(જ્ઞાન)વાદને ઉતારી પાડ્યું.એમણે પોતાની વિચારણાને કળાના આંતરરાજ્ય અને આંતરઐતિહાસિક વિહંગાવલોકન તરીકે ગણાવી હતી.

ત્યાર પછીની અર્ધ સદી(૧૯૫૩-૮૬) જેને વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ” સૈધાન્તિક સદી” સ્વરૂપે ઓળખાવી શકાય,જેમાં સમાંતરવાદીઓએ સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના અનુસંધાન અને વિસ્તાર કરી આપ્યાં.સાઈઠથી શરૂ થયેલાં સિધ્ધાંતો ૭૦-૮૦ના દાયકામાં સતત ચર્ચાતા રહ્યાંઃ જન્મારાના પ્રતિબંધ અને દેશનિકાલ પછી બખ્તિને આ ગાળામાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી.રશિયન આકારવાદથી લાકોનિયન મનોવિજ્ઞાન તથા માર્ક્સવાદની ફ્રેંકફર્ટ શિસ્ત અને ફેમિનિસ્ટ ફિલ્મ વગેરેનાં સિધ્ધાંતો માટે એક સ્વતંત્ર પુસ્તક આવશ્યક રહેશે.બે દાયકામાં ચર્ચાયેલાં સિધ્ધાંતો-૧) સ્ટ્રકચરાલિઝમ ૨)અનુસ્ટ્રકચરાલિઝમ ૩)ડિકન્સ્ટ્રકશન વગેરે સંજ્ઞાથી ઓળખાવાયા.પ્રાધ્યાપક રોલાં બાર્ટના વ્યાપક સાંસ્કૃતિક પધ્ધતિ(mode)-જાહેરાત,કુસ્તિ,ઈતિહાસ,ફોટોગ્રાફી,સાહિત્ય વગેરે આવરી લેતાં લખાણો છે.ભાષાવિજ્ઞાન પારંગત બાર્ટે સિમિયાટિક્સ(ચિહ્ન અને પ્રતિકના સિધ્ધાંત)માં સાંસ્કૃતિક વિચારણાનો વ્યવસ્થિત વિસ્તાર જોયો વિચાર્યો હતો જે બૃહદ સાંસ્કૃતિક ટીકાત્મક કે વિવેચનાત્મક અભિગમને પાયારૂપ/સમાન ભૂમિકા થઈ શકે છે.બાર્ટ અને ઝાક લાકેન સાથે કામ કરતી જુલિયા ક્રિસ્ટેવાએ ભાષાવિજ્ઞાન અને મનોવિષ્લેષણનું સંયોજન કરી ભાષાની ક્રાંતિકારી શક્યતા તપાસવાનું કામ કર્યુ,ઉપરાંત ” વિમેન્સ ટાઈમ( સ્ત્રીઓનો સમય)”લેખમાં સ્ત્રી અને રાષ્ટ્ર જેવા વિષયને તપાસતાં સત્તાને નારી હિમાયતીઓ સંદર્ભે પડકાર્યાં,ઉપરાંત પૌરૂષ(પેટ્રિઆર્કલ) અભિગમને સામાજિક સ્તરે.

સ્ટ્રકચરાલિઝમ અને ડિકન્સ્ટ્રકશન વિષયક સૂઝ અને સૈધાન્તિક અભિગમ/અભિપ્રાય મૂળે અમેરિકન વિવેચનાત્મક સાહિત્યમાં આકાર/પરિભાષા સંદર્ભે વિકસ્યાં હતાં,જ્યારે ફ્રાન્સમાં એ વલણ પ્રતિરાજકારણ હતું.એંસીના ગાળામાં અમેરિકન સૈધાન્તિક અભિગમ બીનકૃતિલક્ષી થયો અને ફ્રેન્ચ વિવેચકો ઉપરાંત જર્મન શિસ્ત પ્રતિ આકર્ષાયો.અમેરિકામાં ધ્યાન્પાત્ર કામ બાર્બરા જ્હોનસને કર્યું,જેણે પોલ ડ મન-એ વિચારેલા સામાજિક અને ભાષાકીય વક્તૃત્વ છટા ભેદ વિશે બોલતાં ,ખાસ કરીને આફ્રિકન-અમેરિકન અભ્યાસ અને સ્ત્રીવર્ગ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.એ જ ગાળામાં વિશ્વમાં ઉદભવેલાં અસમાન સત્તા સંબંધથી સાંસ્કૃતિક મતભેદ તરફ સમાંતરવાદી અને પોસ્ટસ્ટ્રકચરાલિસ્ટો વળ્યાં,તો ઈઝરાયલના ઈતમાર એવન-ઝોહર જેવાં અન્ય ચિંતકો ભાષા અને અનુવાદ સંદર્ભે વૈશ્વિક વિષ્લેષણ કે નવ્યસામ્રાજ્યવાદી ચિંતન તરફ વળ્યાં.આ વિચારણા એકંદરે મહાસત્તા અને નાના રાષ્ટ્ર વચ્ચે ગંઠાયેલી ભાષમાં આકાર પામેલા રાષ્ટ્રિય ભાષા સ્વરૂપમાં સંયોજિત મળી.ઉપરાંત વસાહત યુગમા ગિકુયા(કેન્યા)ના ઉંગુગી વા થિયાંગોએ સંસ્થાત્મક અને સૈધાન્તિક અભ્યાસ પ્રમાણે બહુવિધ ભાષા અને બ્રિટીશ સાહિત્યની શૈક્ષણિક પધ્ધતિ અનુસાર સંદિગ્ધ અસર સાથેની મથામણ વિશે વિચારણા આપી.અદ્યતન કે સાંપ્રત( એ સમયે)નિરિક્ષણ,વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સંદર્ભે,એ બે વચ્ચેની તાણખેંચ તપાસતાં પાશ્ચાત્ય મૂલ્યોના પ્રતિનિધિત્વનું સંવર્ધન કરે છે.સમાંતરવાદીઓ ફ્રાન્સ,ચીન અને ઇતર દેશોમાં વૈશ્વિક સાંપ્રતતા,પાશ્ચાત્ય મૂલ્યો સંદર્ભે, પાર જવા અને સ્થાનિક સ્વરક્ષણાત્મક અભિગમ આત્મસાત કરવ મથતાં હતાં.

અનુવાદથી બે સંસ્કૃતિ વચ્ચે મંથન કરતા સર્જક/સંપાદક/વિવેચક સાંસ્ક્રુતિક મતભેદો સજીવ રાખવા મથતા હતા.ગરટના”વિલ્ટલિટરેચર”ના ખયાલ પછી,”એક પણ અસમાન/બીનઅનુરૂપ”લાગણીથી પીડાતા વિવેચકો સાહિત્યિક સ્વરૂપની અરસપરસ અસર અને સર્જન,સ્વીકૃતિ તથા વર્ગીકરણની સામાજિક ગૂંથણિ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, તો એમિલિ એપ્ટરે ” અ ન્યુ કંપેરટીવ લીટરેચર”( નવ્ય સમાંતર સાહિત્ય)ફતવામાં ક્રિઓલાઈઝેશન(સ્થાનિકતાઅને અનુવાદ વૈવિધ્ય પર આધારિત-જે ગ્લીસેન્ટ,સઈદ,વેન્યુતિ,મોરેતી કે ગાયત્રિ સ્પિવાકમાં જોવા મળેલા- સિધ્ધાંતને અનુરૂપ વાંચવા મળે છે.

સાંપ્રત કાળે રોજબરોજ સમાંતર સાહિત્ય,એનો અભ્યાસ,એની સંભાવ્યતા,વિશ્વમાં વિવેચકો,ચિંતકો,અભ્યાસીઓ કે વિદ્યાપીઠના વિભાગીય પ્રાધ્યાપકો દ્વારા નિયમિત(ગુજરાતીમાં ?!)પુનર-રૂપરેખા પામ્યા કરે છે,ક્યાંકને ક્યાંક,ત્યારે એના વિદ્યાર્થી,સમર્થકો કે માર્ગદર્શકો માટે આવશ્યક છે કે એ આ વિદ્યાશાખામાં,એની ઐતિહાસિકતામાં અને વર્તમાન શક્યતાઓ તપાસે,એની ફેરતપાસ/ફેરવિચારણા કરે,એના વ્યાપને ઉદ્દેશે-તે અનુવાદિત સંગ્રહોનો આશય છે,ઉપરાંત અહીંથી વિદ્યાપીઠોમાં આ અને આવા અભ્યાસને સ્થાન પ્રાપ્ત થાય એ અપેક્ષા છે.એ ઉદ્દેશથી આ મેગેઝીન “પગલું”ને અંતે અનેક સંદર્ભોને સ્થાન અપાયું છે.
(૭-૧ થી ૭-૧૪-૨૦૧૩)


અધુરપ

ડિસેમ્બર 21, 2017

 

આપણે

વેપારી જીવીએ છીએ.

આપણે

મંગળસુત્રના મૂલ્યથી જીવીએ છીએ.

આપણે

મિડિયાગ્રસ્ત જીવીએ છીએ.

આપણે

આપણામાં ઇતરજન જીવીએ છીએ.

આપણે

રાજકિય ભયથી જીવીએ છીએ.

૬/૪ થી ૬/૧૬/૨૦૧૬


અનુને ફરી ઉદ્દેશતા…૬

જૂન 4, 2016

૧)

જો જે
તારા દ્ર્ઢ સ્તનમાંથી લવચીક
તણાઇ ના આવે,
સ્વેટરમાં ભેરવાયેલો વાળ ખેંચી કાઢતાં,
કાળો તડકો બળે છે.

૨)
સ્વિમિંગ પૂલમાં
સખત અરીસા જળમાં
સ્તન અડકવા
લાગણીમાં ભીનો સંચાર
સૂર્ય ખૂંપે
પાણિયારી આંખો લચે
તડકાથી જળ વીંધાય.

૩)
ધ્યાનમાં રાખ જે
હું તને મહેનતું ઉધાઈ ગણું
અને પછી
સિગરેટના ધુમાડામાં ફૂંકાઇ જાઉં;
ધૂમ્રવલયમાં આપણે ક્યારેય
મનપસંદ આકૃતિ નથી-
તડકામાં સૂર્ય કાળું કાળું બળે

૪)
કોણ કોની વેદના
તારું નામ શાંતિમાં પોઢે.
મારૂં નામ-
ખૂબ ખૂબ ઊંડે-
હેકરને ક્યારેય નામ નથી અપાયું
બન્ને
સમાન વસ્તુ.

૫)
જેટલો નજીક
તારી આંખોમાં તાકી રહેતો
આવું છું,
વધારે ને વધારે ગૂંચવાય એ
વીંટામા-
તું અફાટ પ્રેમથી ગૂંથાયેલો પદાર્થ છું.

૬)
તારાં અબોલા
બોલવાની ઇચ્છામાં
લાંબી તિરાડ છેઃ
જીભ કેવળ લોચો છે-
નથી અપ્સરા નથી રસળવા સ્થાન—

૭)
તારો
મારી નંખાયેલો માણસ છું.
કોને કોને તેં ફૂલ આપ્યાં છે,પધરાવા.
શિકાર તારી પસંદગી હતી
ધડાકો કેવળ ઘોઘાટ હતો…

૮)
કાટમાંઃ
આપણાં મ્રુત્યુ જળવાયેલાં છે.

૯)
તું અનુવાદનું સામયિક છુંઃ
મારું નામ ઇતર ભાષા,
હું નર્યો ફેરફાર છું કે અદલાબદલી ?
ગમે તે હોય
હું તારામાં પુનર્જન્મ છું.

૧૦)
હું આ સદીમાંથી ક્યારે નીકળી ગયો ?!
છતાં હું ઘેરાયેલો ચોફેરથી
હું સ્વસું છું-શરમજનક,
અટકેલો નીકળી જઈશ
અને તને ફરી યાદ કરીશ forge કરીને.
૪/૨૬/૨૦૧૬ થી ૫/૨૮/૨૦૧૬


extremophile: એક ચિતાર મારા કાળમાં

ઓગસ્ટ 22, 2015

જેલ ભીંત એક મૂવિસ્ક્રીન છેઃ
દબાંગ..સિંઘમ..કંસ…કંસ
લોહી તરતો પદાર્થ વા રસળતો
સાધુડામાં સરડો કૂલા ઊંચાનીચાઊંચાનીચા કે
સામે ખૂણે સામે ખાંચે કે આગળપાછાળઆગળપાછાળ કરે…
ભીંતે જેલ apoclyptic મૂવિસ્ક્રીન,
સલમાન મુઠ્ઠી હેન્ડગ્રનેડ
સોડા કેન માથાં ફાટે,છાલક વાગે,સ્ક્રીન પર જામે
ચામડી તૂટે–
એલ્યુમિનિયમ ધાર
પ્રવાહી તરતો પદાર્થ વા રસળતો
થીજેલી છાલકમાં દેવવાણી સાક્ષીઃ
તૂટેલો પ્રાથમિક ટૂકડો આખી વિગત–
અમીબને અમીબ
હસ્તપ્રત બાઈબલ ભીંચોભીંચ*૧ ગભરુ પંક્તિ–
ઊંબરામાં લોહી તરતો પદારથ વા દદડતો
‘ak-47′, સ્વીકૃતી,અનુસ્વીકૃતી વા અસ્વીકૃતી,ભાષા છે
હું-કાવ્યાત્મક સંસ્મૃતિ વા એકરાર છે,આત્મહત્યા પછી.
શરીર હિંસાત્મક પુનરાવર્તન છે,
તો આ હું શું છેઃપૂર્વે,પછી અને દરમિયાને?
સેલાન હોય કે બેકેટઃ એમનું no-place શેનાથી ભારોભાર છે?
ઊંબરો કયું no-place છે ટપકેલા લોહીનું?
લોહી કેવળ પદાર્થ છે,હયાતી નથી….
તમે ધસતુ લોહી પડીકું વાળી
ખાનામાં મૂકી નથી શકતા
ભીંત કઈ બાજુથી સંદર્ભ છે !
દરેક ભીંત cell છે…
ઇશ્વરી મૌન દૈવી ધારાધોરણે મલ્લકુસ્તી છે
have a faith in poison(rimbaud)
ઊંબરો વટાવતા હિંસા થથરે છે મારા તનમાં
મૃત્યુ groupthink છે-ટોળામાં’I’ નથી
કશુંક સુસુપ્ત વેદના છે
બે વ્યક્તિ I છે-સંભોગ સિવાય,
પ્રસ્તાવનામાં કવિતા વિભક્ત છે,
બે શબ્દ અર્થધારણાર્થે disclaimer છે
માણસ હોવું અસ્વસ્થતા સર્જનમાં પ્રાથમિકતાએઃ
ચાલો વિરામચિહ્નો પડતા મૂકીએ અને જીવીએ
આપણા જ aftermath માં…

[૧૧-૮ થી ૧૫-૨૦૧૪]

*૧ horror vacui એક માન્યતા બાઈબલ મટે કે બે શ્બ્દ વચ્ચે જગ્યા રાખો તો શેતાન ત્યાં રહી પડે.
extremophileઃએક એવો જીવ જે મોટા ભાગના જીવ માટે હાનિકારક/ઘાતક હોય તેવી પરિસ્થિતિમાં પણ ધબક્યા કરે.
(saujanya sandhi if it is published in it)