સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૩)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય વિશે વિચારવા ઉપરાંત અહીં વિશ્વ સાહિત્યમાં ચર્ચાયેલ ‘બિમારી’-શારિરીક,માનસિક,આધ્યાત્મિક-વિષયક સાહિત્ય પણ તપાસવું છે, ,એની વિલક્ષણતાઓ,ઐતિહાસિકતા અને વૈશ્વિક વ્યાપ સંદર્ભે.ચર્ચામાં બિમારી સાથે અકસ્માતને પણ સાંકળવો છે.રોગ અને અકસ્માત ‘સંભવામિ યુગે યુગે’ સિધ્ધાંત છે,ઇતિહાસ છે અને પ્રતિકારનું-જે સામાજિક બંધારણ અને સાહિત્ય,કળા અને ભજવણીકળામાં, જે તે કાળમાં ટૂંક સમય માટે પોતાનુ સ્થાન દ્રઢ કરવાનું- પ્રતિક છે,અને આધૂનિકતામાંએ પ્રચલિત છે.આમ જોવા જાવ તો રૂપકાવસ્થામાં ગ્રીક નાટ્યકાર અને મધ્યયુગીન સર્જકોએ બિમારીની હાજરી ઓળખી તપાસી હતી,આ વિષયને રંગદર્શી સર્જકો અને તેમના વારસદારોએ ઉન્નત પ્રાધાન્ય આપ્યું છે.ફ્રાન્સમાં પ્રતિકવાદ અને વિનિપાત ચળવળ(decadent movement)માં સર્જકની મનોદશા સંબંધે રોગની છણાવટ કરી છે.આલ્ટીર રેમ્બો(rimbaud)એ કહ્યું હતું દિર્ઘદ્રષ્ટિ કવિ (વિઝનરી પોએટ)એ સંવેદનશીલતાના વિકારમાંથી(ડિરેન્જમેન્ટ)પસાર થવું જોઇએ આત્યંતિક સિધ્ધિ માટે.રશિયામાં ડાસ્ટ્યેફ્સ્કી(Dostoevsky)એ ભિન્ન-નાયકની આધૂનિક ઓળખ,ગુનેગાર અથવા કોર-ચરિત્ર(marginal figure)જેને મનોઅવસ્થા સાથે આત્મસંધાન છે. આમ આધૂનિક સાહિત્યમાં બિમારીને નવ્ય,લગભગ વસ્તુલક્ષી,અનુસંધાન પ્રાપ્ત થયું.૧૯૩૦માં વર્જિનિયા વુલ્ફએ કહ્યું છે,” ગમે તેટલી સાર્વજનિક બિમારી હોય,ગમે તેટલું આધ્યાત્મિક પરિવર્તન એ લાવે,ગમે તેટલું વિસ્મયકારક હોય,જ્યારે સ્વાસ્થ્યનું તેજ વિલોપાય,ન ઓળખાયેલ પ્રદેશ ત્યારે ઉઘડે..અને થઈ જાય વિચિત્રતા કે બિમારી નથી થઈ સાહિત્યિક વિષય.”થોમસ મ્હન(મેન)એ આ વિષય એમના ‘ડૉ.ફાઉસ્ટ અને મેજિક માઉન્ટન’માં ચકાસ્યો છે, જ્યાં બિમારી મેટાફર સ્વરૂપે, આધૂનિક યુરોપિયન સંસ્કૃતિની સામાજિક રુગ્ણતાનુ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.જેને પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપે આલ્બ્યા કામી(અંગ્રેજી/ગુજરાતીમાં આલ્બેર કામુ)ની ‘પ્લેગ’ નવલકથા રોગ(અને રુગ્ણતા)બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચે મોટાપાયે ભ્રષ્ટ વિસમી સદીના યુરોપનુ સાંકેતિક વિધાન છે.તો ઇતર નોંધપાત્ર નવલકથા એલેગઝાન્ડર સોલ્ઝેનિત્શીનની ‘કેન્સર વૉર્ડ’જે આત્મ-અવગતિ અને ઉન્નતિ વિશે છે-જે એની દૈહિક મૂળભૂતતામાં મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક,આંતરિક,સ્તરે સંલગ્ન છે. સાંપ્રત સમયે એઇડ્સ અને એચઆઇવીએ નવ્ય અધ્યાય,સાહિત્યિક બિમારી સંદર્ભે, ઉઘાડી આપ્યો છે.જ્યાં સર્જક ‘બિમારી’નો વર્તમાન જીવનના અસાધ્ય કે અપરિહાર્ય તરીકે રોજેરોજ સામનો કરે છે.
નોંધઃમીરાંની રહી ગઈ મહેક —//. દિલીપ રાણપુરા મૃત્યુ મરી ગયું રે લોલ !
ઉષા શેઠ,’અશ્રુઘર’ રવજી પટેલ વગેરે ગુજરાતી નવલકથાના ઉદાહરણો પણ આપી શકાય !

Advertisements

સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૪)

ડિસેમ્બર 25, 2017

વૈદક અને મનોવૈજ્ઞાનિક-સાહિત્યિક ઓળખઃ-

૧૯મી સદીનો સામાજિક હાહાકાર તેઃક્ષય.કેટલાંય ઉત્કૃષ્ટ સર્જકો ચોફેર એના ભોગ બન્યા છે.થોડા સમયનો આ ઐતિહાસિક રોગ કરૂણ સૌદર્ય થઈ ગયો અને પોતાનો માર્કો મૂકી ગયો.જોકે ક્ષય ખૂબ જ પ્રાણઘાતક અને પ્રભાવી મૃત્યુદાયક રોગ હતો જેણે દરેક જાતિ,વર્ગ,દેશ અને માનસિક સભાનતામાં ફેરફાર,મર્યાદા વટાવી,લાવી દીધા હતા.સંવેદનશીલ આત્માની નિરંકુશ લાગણીઓને દેહસ્વરૂપ આપવા આવેલો,અચરજકારક ફેલાયેલો ક્ષય,પીડા જનક હળુ હળુ હણતો-કન્ઝમશન-નામે ઓળખાવયેલો-અંતર્ગતપણે એ સંવેદનશીલતા સાથે સંલગ્ન છે જે મૃત્યુના સિક્કાની અન્ય બાજુ છે.વિશ્વમાં જાણીતા નામ છે જ્હાન કીટ્સ,માસાઓ સાકી(હાયકુના સાંપ્રત સ્વરૂપનો પ્રણેતા.)કાફકા,રાવજી પટેલ અને બીજાં અનેક,પ્રતિભા સંપન્ન અને કુદરતી દેનથી ભારોભાર હતાં.રોગ સાથેના એમના સંબંધ એમના સર્જનમાં હાજર વર્તાતા હતા,જે જીવનલક્ષી હતાં એકમેકમાં વણાયેલાં પણ પરસ્પર વિરોધી જેમ કે પ્રેમ અને નિર્દયતા,-ક્ષય જેવું એમના સર્જનમાં ફેલાયેલાં-અત્યંત આકર્ષક સૌદર્ય સ્વરૂપે મળે છે. જેમ ટૂંકા જીવનમાં અને પ્રિયજનના અકાળ અવસાનમાં.આવાં સર્જનોમાં ઉત્સાહભંગ આનંદમાં,હર્ષોલ્લાસ વેદનામાં અને મૃત્યુની બરોબરીમાં પ્રેમની તીવ્રતા અભિવ્યક્ત કરાય છે.આ પ્રકારનું દ્ર્ષ્ટિબિન્દુ સર્જાય છે અને સમજાવે છે .ક્ષય’ને અપાયેલું નિઃસંદિગ્ધ રંગદર્શી રૂપક સ્વરૂપ,આકાર.
એકવાત અહિં નોંધવી જરૂરી છે,આ પ્રકારના સર્જન વૈદ્યકીય સાહિત્યથી ભિન્ન છે,જે કેવળ એક તપાસ છે.સાહિત્ય હમેશા ફેરતપાસ છે.જો કે ભારતીય વૈદક શાસ્ત્રએ આ રોગને ૧૫૦૦ B.C.માં ઓળખી લીધો હતો.જેમ ક્ષયથી પીડાતો સર્જક ચીવટ અને ગ્રહણશક્તિ ભર્યો જોવા મળે છે તેમ વૈદકશાત્ર રોગ અને પ્રતિભા,ક્ષય અને માનસિક બિમારી(મનોઅવસ્થા),રોગકાળ દરમ્યાન એમનો સંવેદના સાથેના સંબંધ તપાસવાનું કામ કરે છે.ચાર્લ્સ ડિકન્સ ક્ષય વિશે લખતાં જણાવે છે,’એક રોગ જેમાં મૃત્યુ અને જીવન એટલાં અચરજ ભર્યાં ભળેલાં છે,કે મૃત્યુ જીવવાનો ચળકાટ અને રંગછટા હડપી લે છે અને જીવવું,મૃત્યુ પાસેથી કૃશ ઉદાસી ચ ઘ્રુણાસ્પદ ભય…જ્યાં ગતિ લાંબી ફાળ ભરે અને ક્યારેક દીર્ઘસુત્રી મંદ ગતિએ ખસે,પણ મંદ કે ત્વરિત છે અચૂક અને નિશ્ચિત’૧૯૨૬માં ડી.જી.મનરોએ એમના અભ્યાસ’સાયકો પેથોલોજી ઓફ ટ્યુબરક્યુલોસિસ'(ઓક્સફર્ડ યુનિ.પ્રેસ)માં નોંધે છે કે’ઘણા સર્જકોની સાહિત્ય પધ્ધતિનું કલ્પક પ્રદાન જ્યારે રોગ પ્રવૃત્ત(active state)અવસ્થામાં હોય ત્યારે હોય છે.જોકે વિશ્વના પ્રતિભાસંપન્ન સર્જક એ રોગના ભોગ બન્યા એ હકિકત છે પણ રોગ અને પ્રતિભાને કોઇ શક્ય આકસ્મિક સંબંધ નથી.એ.જેકબસન અને એલ.જે.મુરમન એવું માને છે કે ક્ષય,’તત્કાલ ઉત્તેજક વા કલ્પનાજન્ય’ છે.સર્જનાત્મક બૌધિકતા કે સંવેદનશીલતામાં.એવું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે કેઃ'”a potential factor in the excitation of certain
minds of extraordinary intellectual endowment
to more energetic output, the quality of which is
definitely enhanced”(TURKINGTON, S. I.: Tuberculosis and genius.)આવા અભ્યાસ અને તારણો પછી પણ એક વાત નોંધવા જેવી છે કે આવા કોઇ પણ રોગ-ખાસ કરી ક્ષય,જેના વિશે વધારેમાં વધારે અભ્યાસ થયો છે.-પ્રતિભાને અસર પહોંચાડે છે એવું ખાતરીપૂર્વક કહેવાયું નથી.છતાં એવું કહેવા પ્રેરાવું ખોટું નહીં રહે કે રાવજી,કાફકા,કિટ્સ,મિલ્ટન કે સ્ટીવન્સન જેવાં સર્જકોની ભાષા સંવેદનશીલતા,શૈલી વગેરે તપાસતાં જે ધ્યાન ખેંચાતું તત્વ જોવા મળે છે તે એમનું સર્જનાત્મક લખાણ આગ્રહી નિષ્ક્રિયતા
કે લાદેલા આરામની આડ પેદાશ તરીકે ઉદભવે છે નહી કે કોઈ અજાણ્યા તત્વની અસરમાંથી કે વેગમાંથી.આવી દશામાં જીવતા સર્જકોમાં સ્વાર્થ અને ચીઢ પણ જોવા મળે છે પરિણામે એમના લખાણમાં થોડેઘણે અંશે ક્યાંક દોષારોપ થતાં સંભળાય છે,તો સંજોગ જોગ ચાર વર્ષના બાળક(MUHL, A. M.: Fundamental personality trends in tuberculous women: A follow-up study.)ના અભ્યાસમાં અને રાવજી પટેલના સર્જનમાં જે સામાન્ય તત્વ દેખાયું તે લાલ અને સૂર્યાસ્તનો રંગ પરાગતિ,ઉથલો કે વિકાસના અગાઉના તબક્કામાં પાછું જવું અને એ દ્વારા તીવ્ર મૃત્યેચ્છા,જે આવી મનોદશાની અન્તર્મુખ લાક્ષણિકતા છે.આ મનોદશા કે સર્જન સમજવાં હોય તો અનહદ સંવેદન વલણ ઓળખવું આવશયક છે.

જો માણસ ઇતિહાસ પાસે કશું શીખે,કયો પાઠ શીખવશે એ આપણને ?(એસ.ટી.કોલ્રરીડ્જ)

રોગ માનવજાતિ પર ફરીવળેલો અસરકારક અમાપ ઇતિહાસ છે.બાઇબલમાં ઉલ્લેખાયેલો અને સુરતમાં ફરી વળેલો પ્લેગ મનોદશાને વલોવી ગયો અને સમગ્ર સમાજ પર અસર છોડી ગયો.પણ ભૂતકાળ(એમાં ઘટેલી ઘટનાઓ.)અસંખ્ય આત્મચરિત્રનું સત(એસેન્સ)છે.આમ માનવ બિમારી,માનસિક કે શારીરિક,બન્નેવે વૈશ્વિક અસર ઉપજાવી હતી,સાહિત્ય,કવિતા,
ચિત્રકામ અને સંગીત પર.વિખ્યાત લેખકોનાં જીવન ચરિત્ર વાંચતા એમના દ્ર્ષ્ટિકોણ,સાહિત્ય પ્રદાન અથવા વિદ્વત્તા પર શું અસર ઉપજે છે તે વાંચવા-જાણવા મળે છે.જુદા દ્રષ્ટિકોણથી વિચારો તો જે-રાવજી,મણીલાલ જેમ -કાચી ઉમરે ગયા તે જીવતા હોત તો એમણે શું સાધ્યું ન હોત !

આમ તો ક્ષય ક્યારે મણસમાં પરોપજીવી થયો વા ચેપી રોગ થયો તે ખબર નથી,પણ માણસે સંસ્કૃતિ સ્વરૂપ સ્વીકાર્યુ પછી અનેક દૂષણોથી અભડાયો.રોગ માણસમાં આદાનપ્રદાન થયો.માણસ બહારથી અડકાયો અને અંદરથી બહારના સંદર્ભો સુધી,સૌન્દર્ય સુધી વિસ્તર્યો,માર્ટીન હાયડેગરના શબ્દમાં કહેવું હોય તો,’poetry and song,it grows out of being and reaches into its truth.(the thinker as poet-p.13)અને આ being જેની મૂળભૂતતા being પોતે છે જેમાં માનવ હયાતી સંલગ્ન છે.ભાષા પણ એવું જ being છે જેમાં માનવ હયતીની મૂળભૂતતા સંકળાયેલી છે.ભાષા માત્ર અને તેના ઉચ્ચાર કેવળ કવિતા છે.’the voice of thought must be poetic because poetry is the saying of truth,the saying of unconcealedness og being.'(the origin of the work of art:હાયડેગર).

ચિત્રકામમાં રંગ તેમ કાવ્યમાં ભાષા.દરેક કવિ એની ભાષામાં સાંપ્રત હયાતી(living with),શબ્દમાં જ ભારોભાર વેદના(suffering through)અને અન્યતરની અન્યતામાં અસ્તિત્વનો અનુભવ કરે છે.સાંપ્રત કાળના-કેન્સર,એઇડ્સ,ડિપ્રેસન,વિસ્મૃતિ,લકવા જેવા-અનેક રોગો તથા શારીરિક-માનસિક વિકૃતિઓ,સંવેદનશીલતાના ચઢાવ ઉતાર,તૂટી પડતા શરીર સામે ઝીંકાય છે,જેમાથી હતાશા અને ક્રોધ,આહવાન અને મજબૂરી,સમર્પણ અને અસાધારણ સ્વેચ્છાઓ ઉપરાંત ભય અને અપેક્ષા દ્વારા આપણે સ્વકને ઓળખીએ છીએ અને શબ્દ એ ચિત્રાત્મક રૂપક( visual metaphor)રચી આપે છે.
‘મારી આંખે કંકુના સુરજ આથમ્યા.’
આ કેવળ વાક્ય કે પંક્તિ નથી,અભિવ્યક્તિ નથી,પણ લાક્ષણિક બિંબ(મેટાફોરિક ઇમેજ)માં રૂપાંતર થયેલી ભાષા છે,એકનુ મૃત્યુ બિજા કોઇ ચહેરા પર વર્તાય છે,અભિવ્યક્તિ ઉન્નતિ પામે(transcends).રાવજી-મણિલાલ-કલાપી-જ્હોન કીટ્સ વગેરે ઘાતક રોગ -અકસ્માતના-poster boy- મેટાફર છે.

મૃત્યુ સાહિત્યનું સનાતન અને કલાત્મક બાબત છે.છતાં ક્ષય એ બાબતના ભાગ તરીકે ઓછું ચર્ચાયેલું અને જાણીતું છે.ક્ષય રોગ સ્વરૂપે અત્યંત આકર્ષક વિષય છે વૈદક શાસ્ત્રમાં,પણ સાહિત્યમાં રૂપક તરીકે વા અન્ય વિદ્યાશાખા પધ્ધતિએ અલ્પતઃ વિચારાયો છે.વેદના કે પીડાનું આ પ્રચલિત પણું સર્જકમાં કોઇ ઐતિહાસિક ઘટના સંપાત છે? એમની વચ્ચે કોઇ એવું સર્વમાન્ય તંતુ છે જેણે ક્ષય સાંમે એમની ગ્રહણક્ષમતા કે સંવેદનશીલતા બળકટ કરી છે?આવા પ્રશ્ન સુસંગત કે અર્થપ્રદ હોઇ શકે ખરા?

એ જાણીતું છે વિશ્વ સાહિત્યમાં ક્ષય વિશેષરૂપે વિષય તરીકે રહ્યો છે વા ક્ષયનિવારણ કેન્દ્ર વાતાવરણ કે પાર્શ્વભૂમિ તરીકે વંચાય છે.ક્ષયની વિસ્તૃતતા,માનવ અને સમય સંદર્ભે,અકળ છે.છતાં સર્જન અલ્પ છે.માનવ ઇતિહાસમાં યુધ્ધ કે ઇતર હિંસા સર્જનાત્મક સાહિત્યમાં વધારે સ્થાન પામ્યાં છે ક્ષય કરતાં,કદાચ એનું કારણ પહેલાં બેમાં નાટ્યાત્મકતાનું પ્રમાણ વિપુલ રહ્યું છે,જ્યારે ક્ષયમાંથી મનુષ્ય માટે શીખવા જેવું કશું નથી એ હશે? ક્ષય માનવજીવન અને એમાં વ્યાપ્ત વિષમતાને ઠરેલ ચિત્તે,ધીરગંભીરતા પૂર્વક,ચકાસે છે અને તેની બૃહદતાને, સામાજીક ધાર્મિક પરિમાણમાં આવરી લે છે.

આ પ્રકારની કૃતિઓ આંગળીને વેઢે ગણાય તેવી સ્થિતીએ છે,કારણ જેટલાં લેખક એના ભોગ બન્યા તેટલું જ સર્જન થયું.એવાં કેટલાંય હશે કદાચ જેમણે આ વિશે લખવું ટાળ્યું પણ હશે,અથવા શું લખવાનું બાકી નથી રહ્યું,વિચાર્યું હશે ? ક્ષય સર્જન ક્ષેત્રનું અંતરાય કે દૂષણ ન હતું કે અન્ય કળાઓનું પણ.સર્જકનો શબ્દ એમની દૈનિક ‘બિમારી’ની તાણનું દસ્તાવેજીકરણ અને રૂપકાત્મક રજૂઆત ચોક્કસ હતાં.એ વિધાનો નથી જીવનની નીજી,નાજૂક,ટૂંકીટૂંકી ક્ષણોનાં અક્ષયચિત્રો છે,તેથી જ પાછળ જોયું એ અગ્રગતિ છે.ક્ષય કદાચ સાહિત્યિક મુખ્ય સૂર ભલે ના બન્યો હોય પણ માનવપરિસ્થિતિનો-વૈશ્વિક કે સ્થાનિક-ચિતાર અવશ્ય છે.

ગુજરાતી ભાષાના કે વિશ્વના કવિઓમાં મેરી રૂફલ જે મેટાફરને ઘટના તરીકે ઓળખાવે છે તે એની વિલક્ષણતાથી પ્રવૃત્ત છે.સમયાવધિમાં એ પરિવર્તન ક્રિયાશક્તિનો ઉદભવ સ્વિકારે છે,’a poem must rival a physical experience and metaphor is ,simply,an exchange of energy between two things'(page,131,madness,rack,and honey:collected lectures,2012)આ વિશે વધું જણાવી મેરી કહે છે ‘જો આપણે આ વ્યાખ્યાનો સ્વિકાર કરીએ તો આપણને જ્ઞાન થશે કે વિશ્વમાં દરેક વસ્તુ સંલગ્ન છે.’અને રૂપક જો નકામી સરખામણી ન હોય,પણ કાર્યશક્તિની ઘટનાની આપ-લે કે અદલાબદલી હોય,તો એની વિચારણાથી એ વિશ્વને સાંકળે છે-એ તે પદાર્થ છે જે કાર્યશક્તિ સાંકળે અને સતત બદલ્યા કરે.ભર્તૃહરિનો સ્ફોટ કદાચ આ જ વાત ચીંધે છે.

કોઇપણ કાવ્યમાં અભિવ્યક્તિ જો અદલાબદલી નથી તો એ સમયાવધિમાં પરિવર્તન થતી કાર્યશક્તિ અને તે દ્વારા થવું (occur)જરૂર છે,આ પ્રક્રિયા જ મેટાફર છે.મેટાફર અવિરત ગતિ છે,ઉકલવું છે.આના ઉદાહરણ સ્વરૂપે બે કવિતા તપાસવી છે.રાવજીનું’મૃત્યુનું આભાસી ગીત’અને કીટ્સનું’ઓડ ઓન મેલનકલી’.આ બન્ને જીવનની પ્રતિકૂળતાનું સંમિશ્રણ વ્યકત કર્યાં કરતાં વિષયના કાવ્ય છે,જે એ તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કરે છે કે કરુણ માનવ નિયતિ જ સૌંદર્ય,આનંદ,અને જીવવું સ્વયં કેવળ એની ખાસિયત જ નહીં,પણ મૂલ્ય એવી વાસ્તવિકતાનું છે જે ચંચળ અને આત્મવિસંવાદી છે.બન્ને વ્યક્ત કરે છે આ બન્ને વ્યક્ત કરે છે સૌંદર્ય-વિસંવાદ વેદનાથી દગ્ધ અને મિશ્રિતઃ
‘She dwells with Beauty–Beauty that must die;
And Joy, whose hand is ever at his lips
Bidding adieu; and aching Pleasure nigh,
Turning to poison while the bee-mouth sips. . . .સમગ્ર ‘મૃત્યુનું આભાસી ગીત’,સૌંદર્ય-મેરી રુફલે કહેલું-,અને વેદના-અભાવ અને ગેરહાજરી સુધી વિસ્તરેલી-ઘૂંટેલી અભિવ્યક્તિ છે.રાવજી ‘ખેડુત છાપ કવિતાનો સર્જક નથી’,વૈશ્વિક અનુભૂતિને,સર્જકતાના ઊંડાણોને અડી ઊભેલો સર્જક છે.
‘પીળે રે પાંદે,ડૂબે અલકાતા રાજ ડૂબે મલકાતા રાજ…She dwells with Beauty–Beauty that must die..અલકાતા રાજ..મલકાતા રાજ…જીવનનું એ સૌંદર્ય છે જે મૃત્યુને વરેલું છે/And Joy, whose hand is ever at his lips/અરે, આ ઓચિંતું, થઈ જ ગયું શું સહેજ પરસે/પથારી ખીલી ગૈ, કુસુમ ટહુક્યાં કૈં રુધિરમાં !/તો કલાપી-આ ખૂનને ચરખે અને રાતે હમારી ગોદમાં,
આ દમબદમ બોલી રહી ઝીણી સિતારી આપની!કે કાંત’નથી સહેવાતું નાથ,ત્વરાથી આ દેહને જોડી દે’.દરેક કવિ(સર્જક) આસપાસના વાતાવરણથી નહીં પણ નિજી દૈહિક અનુભવ(મેરી કહે છે તે physical experience)થી ભાષાને દેહાંતર અર્પે છે.આ અને આવાં કાવ્ય વૈશ્વિક રંગદર્શીતામાં ભયંકર રોગોને દૈહિક સ્વરૂપ આપી બિમારી ને સ્પષ્ટ કરે છે,દરેક સર્જકે પોતાનામાં રોગ દ્વારા મૃત્યુની ચંચળતા જોઇ છે.ઉપરાંત બન્નેવ કવિઓ માટે રંગના પરિવર્તનમાં;કીટ્સમાં ગુલાબ,મેઘધનુષ,વિઓનીના છોડમાં બદલાતાં રંગો,તો રાવજી પીળા પાંદડામાં આથમતા રંગમાં મૃત્યુનો ઇશારો અનુભવે છતાં,એમાં સૌંદર્ય,આત્મિયતા અને વેદનામાં પરિણમેલો આનંદ છે;સાચા રસ,સૂઝ અને અનૂભૂતિ વેદનામાંથી પ્રાપ્ત કરવાનાં છે,ખેદોન્માદ હમેશા મરણાધીન સૌંદર્યમાં સમાતર સ્તરે વસે છે.સમાજમાં ઓછો અને વિદ્યાપીઠમાં મર્યાદિત વંચાયેલો રાવજી(આપણી આધૂનિકતાની સામજિક નબળાઈ!)અને પાશ્ચાત્ય સમાજમાં ખૂબ વંચાયેલો કીટ્સએ એવો સર્વગ્રાહી દ્રષ્ટિકોણ પેદા કર્યો કે માનવનિયતિ સુંદરતા અને આનંદની આડમાં કરુણાસભર છે,જે કેવળ એમની લાક્ષણિકતા અને મૂલ્યોની હકીકતોને જ અવલંબિત નથી પણ એ બન્નેમાંથી તેઓ ગૂજરે છે જે એમની તરફેણ નથી કરતું.

આવું રંગદર્શી દ્રષ્ટિબિન્દુ એ કાળના પ્રચલિત સાહિત્યમાં પણ જોવા મળે છે,દા.ત.જેન એયરમાં આ સૌંદર્ય અને મૃત્યુનો વિરોધાભાસ સ્પષ્ટતઃવાંચવા-જોવા મળે છે.અમિલી બ્રોન્ટેના સર્જનમાં આ ખવાતું રંગદર્શી વ્યક્તિત્વ પેલા ખતરનાક મૃત્યુને ભવ્ય અને આકર્ષક,’વળાંક(spin)’આપે છે;”…the illness which is removing me is not painful; it is gentle and gradual; my mind is at rest…by dying young, I shall escape great sufferings and will go greatly to the Universal Parent” (Bronte, 48).

રૂપકાત્મક અર્થ-રોગનું આ રૂપક એકમાંથી બીજામાં નહીં, પણ એકમાંથી બૃહદમાં, પરિવર્તન છે, ગતિ છે.એ ગતિ જે મંદ અને ઘાતક છે.આ એ રૂપક છે જે શબ્દ એના સ્ફોટ,એની તીવ્રતા અને એની સમગ્રતાને-સંદર્ભ સંબંધે- આવરી લે છે અને આપણી(મર્યાદિત.) સૂઝને ઘટ્ટ કરે છે,છતાં રાવજી-કીટ્સ-શેલી-જેવાં સર્જકો અને એ કાળમાં સર્જાયેલાં પાત્ર(નવલકથામા.),૧૯મી સદીના રંગદર્શી અને ખવાતાં યૌવનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને એને પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપ બક્ષે છે-આજે દાંતમાં કહેવું હોય તો એ રંગદર્શીઓ એવું માનતા થઈ ગયા હતાં(અંધશ્રધ્ધા જેવું જ ને !)કે ક્ષય વિલક્ષણ અને સર્જનાત્મક લોકો માટે જ હતો.ભણેલાઓ અને સામાન્ય લોકોનો મત હતો(જંતુ શોધાયાં પહેલાં)કે ક્ષય શારિરીક લક્ષણ હતું અને પરિણામે એ એકે પ્રકારની દેણગી હતો-અલબત ઘાતક.

યુરોપની યંત્રક્રાંતિના પગ પેસારા સાથે ક્ષય મહામારી સ્તરે પહોંચ્યો,આ’પ્રવેશ’અને’નિકાસ'(આવાગમન!)નામ ક્ષયે મેળવ્યું.એક નવો આકાર/સ્વરૂપ ઘડાવો શરૂં થયો; મૃત્યુએ આ સદીમાં વિકરાળ આકાર ધરતાં જ,સમયાંતરે આ રોગ અભિવ્યક્તિમાં/વિવેચનામાં-સિમાકનમાં/સિમોલ્લંઘનમાં-ગેરમાર્ગે દોરતું રૂપક થઈ ગયું.૧૯મી સદીનો આ રોગ યુરોપની તથા વિશ્વની અન્યતર સંસ્કૃતિમાં હયાતિને ગેરમાર્ગે દોરે છે.(ગેરમાર્ગે એ અર્થમાં કે એની વિકૃત ઘાતકતા અનેક પ્રયત્ન છતાંમનફેર કરતી ભાષામા સંતાડી શકાઇ નહીં)ડ્યુબોસ રનેના મતે ક્ષય પ્લેગ સમ યુરોપની જાતી માટે અસ્તિનો ભય હતો.(ધ વ્હાઈટ પ્લેગ,૧૯૬૩)

શહેરની વસાહતો ક્ષયનું ‘ઉંધીયું’થઈ ગઈ હતી.ક્ષય દાવાનળ જેમ ફેલાયો હતો ઉમદા જાતિમાં,ગ્રામ્ય સંસ્ક્રૂતિમાં અને શહેરી ભાડૂઆતોમાં.રોગની કૌતૂકરાગી ભ્રાંતિ તૂટી ગઈ અને એની જગ્યાએ નવ્ય લાક્ષણિક બિંબ ઉપસી આવ્યું;ચોક્કાસ મૃત્યુની લાક્ષણિકતા, સ્વયં સંચાર, અને શિકારી રૂગ્ણતા કે જીવનભક્ષી.એક અંતિમથી બીજા તરફનું પરિવર્તન બીજાંઓ માટે જ્યાં સમાજમાં સૂઝ,અર્થ અને કારૂણિકાની બદનામીનો અભ્યાસ આવશ્યક થઇ ગયો હતો,ઉપરાંત એ સાંપ્રત રૂગ્ણતા-કેન્સર,એડ્સ,એચઆઈવી,વગેરેનું પૂર્વચિન્હ કે અગ્રદૂત થયો હતો,જે એકે રૂપકંમાંથી બીજી લાક્ષણિકતામાં દેહાંતર થયા કરે.
(ઓક્ટો.૨૦૧૩)


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ? (ભાગ-૨)

ડિસેમ્બર 25, 2017

સમાંતર સાહિત્ય અતિઉત્સાહી વિદ્યાશાખા છે.ક્યારેક એ તરંગી કે અવ્યવહારું પણ ભાસે.એમાં કાર્યરત લોકો વિશ્વ સાહિત્ય સર્જન અને અફાટ વૈવિધ્યને કારણે માનવ ક્ષમતાના મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે,ઉપરાંત કેવળ સાહિત્ય જ શા માટે? સમાંતરવાદી કળાના ઇતિહાસ,સંગીતશાસ્ત્ર ઉપરાંત ચલચિત્રના અભ્યાસ અને મનોવિજ્ઞાનથી વિકાસવાદી જીવવિદ્યા તરફ પણ વળ્યા છે.અનેક વિકલ્પો સાથે મથતાં અભ્યાસીઓ નિયમિતપણે/પધ્ધતિસર ફેરતપાસ/આત્મ-નિરિક્ષણ અને પુનરવ્યાખ્યા/પુનરવિભાવના,પ્રયોજના સૂચવણી,ફતવા,દરેક શક્યતા વિશે વિવાદ અને ઠપકા વગેરેમાં કાર્યરત રહ્યાં છે.

જેમ જેમ સમય વિતતો ગયો,શોધખોળના નવા માધ્યમો ઉઘડતાં ગયાં,નવ્ય મત મતાંતર સર્જાતાં ગયાં તેમ તેમ આ “સમાંતર સાહિત્ય” સંજ્ઞા પણ વિવાદગ્રસ્ત બની.વિદ્યાપીઠો અને વિદ્વાનોની નિસબતે મથાળાં(નામકરણ!)અને તે સંબંધિત ગુણદોષ અને સૂક્ષ્મભેદ વિશે વિવાદ કર્યાં,” સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક અભ્યાસ”,”વિશ્વ સાહિત્ય”,કે કેવળ “સાહિત્ય” જેવાં નામ સૂચનો કરાયાં અને આ વૈવિધ્ય હેઠળ આ શાખાની ફેરતપાસ કરાતી રહી.સંદિગ્ધ પણે આ અભિગમ ‘રાષ્ટ્રિય સાહિત્ય વિભાગ’સાથે મથામણ કરતું રહ્યું પરિવર્તનશીલ વલણથી,જ્યાં અનેક સ્વરૂપો સમયાનુક્રમે-ક્યારેક એક જ બેઠકમાં-ઘડતર-પુન;ઘડતરમાં સરળ કે ઉદ્વિગ્ન સંબંધોમાં ગૂંચવાયા અને ઉકલ્યાં.મડાગાંઠો(ડેડલોક)માં કાર્યસ્વાતંત્ર્યનો આનંદ લેતાં રાષ્ટ્રિય અને શૈક્ષણિક શિસ્તને ઓળંગી આજે બૃહદ સ્વરૂપે સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતા કેવી રીતે સર્જનમાં જાળવી રખાય,એક જ સમે.આ જ પ્રશ્ન સિધ્ધાંતો ઉપજાવનારને પણ લાગુ પડે છે,સાંસ્કૃતિક વૈશિષ્ટ્યની બૃહદતાને જોતાં.

લગભગ ૧૭૯૭માં-જોહેન ગોટફીડ હર્ડર-થી જેનાં પાયા નંખાયા છે,જેમાં તર્કબધ્ધ શક્યતા અને કૂટપ્રશ્નો વણાયેલાં છે.જે હજું તે વખતે વિદ્યાશાખા સ્વરૂપે કોઇ વિદ્યાપીઠમાં ઠરીઠામ ન હતું,ત્યાંથી પછી એન લુઇ(૧૮૦૦),ગરથે અને એકરમેન(૧૮૨૭)અને ફ્રેડ્રિક નિત્શે(૧૮૭૨)ના(ધ બર્થ ઓફ ટ્રેજડી)સુધીના પહેલા પંચોતેર વર્ષમા આ સર્જકોએ રાષ્ટ્ર-રાજ્યને પ્રભાવશાળી સ્વરૂપ તરીકે સ્વીકાર્યું જેના વર્ચસ્વ હેઠળ સાહિત્ય લખાતું વંચાતું રહ્યું,છતાં દરેક સમાંતર અભ્યાસનો ઉપયોગ,રાષ્ટ્રવાદ પાછળ ઠેલી નવ્ય સંસ્કૃતિની મૂળભૂત બાબતો ઉદ્દેશવા,કર્યો.

૧૮૭૭ થી ૧૯૦૩ દરમ્યાન હ્યુગો મેલ્ટઝલ,હટ્ચસન મકોલે પોસનેટ્ટ,જ્યોર્જ બ્રેન્ડીસ અને ચાર્લ્સ મિલ્સ ગેલે આદીએ વિદ્યાપીઠગત કાર્યક્રમ,વ્યાખ્યા-વિચારણા,પ્રાથમિક પ્રવર્તકો તરીકે આપી,૧૯મીસદીના પૂરવાર્ધમાં સમાંતર અભ્યાસ વિષયક સામયિક શરૂ કરી,પાયાનું કામ કર્યું.મૂળે ફ્ર્ન્કો-જર્મન સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ તરીકે શરૂં થયેલાં કામમાં આ વિદ્વાનોએ વૈવિધ્યસભર દ્રષ્ટિકોણ રજુ કર્યો.ચાર જુદા દેશોમાંથી આવતા આ પ્રાધ્યાપકો(એ જમાનાના)નાના મોટાં વલણો વચ્ચેની તંગદિલીથી પૂરેપૂરા વકેફ હતાં,અને એમના કાળમાં સંયોગી-પ્રાદેશીકતાની સાહિત્યિક સંભાવનાઓનો પૂરો લાભ લીધો હતો.એ સામાયિક દ્વારા/માં એ વિદ્વાનોએ ” અનેકભાષી સિધ્ધાંતો”નો આગ્રહ રાખ્યો હતો.હટ્ચસને દા.ત. એનાથી વાંચી શકાય તે ચાઇનીસ,સંસ્કૃત કે એરેબિક જેવી ભાષાઓને એમાં સ્થાન આપ્યું હતું.અને સંયોજક સાહિત્યથી ગંભીરતા અને ઊંડાણ ઉમેર્યાં.

ત્યારબાદ,બે વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ૪૩વરસ(જ્યોર્જ લુકાચ ૧૯૧૬ થી રને વેલેક ૧૯૫૯)દરમ્યાન આર્થિક-સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ઉથલપાથલ અને આપ-લે થઈ,એમાંથી આપણને લુકાચનું “થિયરી ઓફ નોવેલ”(૧૯૧૬)જેવું વિશાળ/અત્યંત પ્રભાવશાળી,હંગેરિયન ફિલસુફ કાન્ટ થી હેગલ તરફની ગતિની, સ્પષ્ટ રજૂઆત કરતું પુસ્તક મળ્યું,જ્યાં મનુષ્ય,ઇતિહાસ અને કળા,ત્રણેવનાવિકાસ કાળ્ને સાંકળી લેવાયો છે.યુધ્ધગ્રસ્ત જર્મનીમાંથી,તો મિખેઇલ બખ્તિને લુકાચનું પુનર્મુલ્યાંકન કરતાં મહાકાવ્ય અને નવલકથા સારતત્વગ્રાહી આધૂનિક અને બીનાઆપખૂદ સાહિત્ય પ્રકાર તરીકે ઓળખાવ્યાં.જાપાનના કોબાયાસી હિડોએ”કેઆસ ઇન ધ લિટરરી વર્લ્ડ”માં પોતાની ક્લાસિકલ(સંયમપ્રધાન) શૈલી સમૂળગી છોડ્યા વગર વિદેશી સ્વરૂપ/નમૂના સાથે સાંકળવાની મથામણ તપાસી.આ ગાળાના સર્જક/વિવેચકે નાત્ઝીના ઉદય અને યુધ્ધ ગ્રસ્ત દેશો વચ્ચે ક્રાંતિકારી સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન વિશે ધોધમાર લખ્યું,જ્યાં અર્ન્સ્ટ રોબર્ટ કરટિસે યુધ્ધ પહેલાંના સમયમાંથી મધ્યયુગીન લેટિન સાહિત્યનો અભ્યાસ કરી યુરોપિયન પરંપરાની શક્યતા/સંભાવના તપાસી.ઇસ્તંબુલમાં દેશનિકાલ ભોગવતા એરિક ઓરબાકે ત્યાં એમનો અદભૂત ગ્રંથ”મિમીસિસ(Mimesis)”લખ્યો.ત્યાંથી અમેરિકા જઈ, ગરથેના આ વિદ્યાર્થીએ “ફિલોલોજી એન્ડ વિલ્ટલીટરેચર”લેખ ૧૯૫૨માં લખ્યો, જેમાં અનુયુધ્ધ વર્ષોમાં ઉછરતાં, સાંસ્કૃતિક સંલગ્નતા યુગના વિશ્વ સાહિત્યના કૂટપ્રશ્નો વિશે છણાવટ કરાઈ છે.ઉપરાંત આ ગાળાના મહત્વના લખાણોમાં સાહિત્ય અને રાજકારણ વિશેના ચિંતનાત્મક લખાણમાં થિયોડોર એડોર્નો ( અન્ય દેશનિકાલ પામેલો સર્જક,દક્ષિણ કેરોલિના નિવાસી)એ એમના”મિનિમા મોરાલિયામાં”સાહિત્ય,તત્વજ્ઞાન અને સંગીતનો સંયુક્ત ઉપયોગ,કળા અને આધૂનિક ભૌતિક સમાજના જટિલ જોડાણ તપાસવા કર્યો હતો,તો ઓક્ટાવિયો પાઝે કળાકારના રાજ્ય નિયંત્રિત કટોકટીયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય મટે વિચારણા/વિવાદ કર્યા હતાં.આ દરેક ચિંતકોએ પોતાના સાંપ્રત સમાજ,વાતાવરણને અનેક્ત્વ સાથે સાંકળી,વારસામા મળેલી યુરોપિયન પરંપરાને પડકારી હતી.આ વિશ્વયુધ્ધ વચ્ચેના ગાળાએ,ફ્રેન્ચ વિચારણા અને અમેરિકન શિસ્ત(સ્કૂલ) વચ્ચેના તફાવતો/મતભેદના મહત્વના પર્યાયને રૂપરેખા આપી.રને વેલેકે ફ્રેન્ચ વિચારણાના સંયમિત પ્રત્યક્ષ(જ્ઞાન)વાદને ઉતારી પાડ્યું.એમણે પોતાની વિચારણાને કળાના આંતરરાજ્ય અને આંતરઐતિહાસિક વિહંગાવલોકન તરીકે ગણાવી હતી.

ત્યાર પછીની અર્ધ સદી(૧૯૫૩-૮૬) જેને વૈશ્વિક સાહિત્યમાં ” સૈધાન્તિક સદી” સ્વરૂપે ઓળખાવી શકાય,જેમાં સમાંતરવાદીઓએ સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના અનુસંધાન અને વિસ્તાર કરી આપ્યાં.સાઈઠથી શરૂ થયેલાં સિધ્ધાંતો ૭૦-૮૦ના દાયકામાં સતત ચર્ચાતા રહ્યાંઃ જન્મારાના પ્રતિબંધ અને દેશનિકાલ પછી બખ્તિને આ ગાળામાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી.રશિયન આકારવાદથી લાકોનિયન મનોવિજ્ઞાન તથા માર્ક્સવાદની ફ્રેંકફર્ટ શિસ્ત અને ફેમિનિસ્ટ ફિલ્મ વગેરેનાં સિધ્ધાંતો માટે એક સ્વતંત્ર પુસ્તક આવશ્યક રહેશે.બે દાયકામાં ચર્ચાયેલાં સિધ્ધાંતો-૧) સ્ટ્રકચરાલિઝમ ૨)અનુસ્ટ્રકચરાલિઝમ ૩)ડિકન્સ્ટ્રકશન વગેરે સંજ્ઞાથી ઓળખાવાયા.પ્રાધ્યાપક રોલાં બાર્ટના વ્યાપક સાંસ્કૃતિક પધ્ધતિ(mode)-જાહેરાત,કુસ્તિ,ઈતિહાસ,ફોટોગ્રાફી,સાહિત્ય વગેરે આવરી લેતાં લખાણો છે.ભાષાવિજ્ઞાન પારંગત બાર્ટે સિમિયાટિક્સ(ચિહ્ન અને પ્રતિકના સિધ્ધાંત)માં સાંસ્કૃતિક વિચારણાનો વ્યવસ્થિત વિસ્તાર જોયો વિચાર્યો હતો જે બૃહદ સાંસ્કૃતિક ટીકાત્મક કે વિવેચનાત્મક અભિગમને પાયારૂપ/સમાન ભૂમિકા થઈ શકે છે.બાર્ટ અને ઝાક લાકેન સાથે કામ કરતી જુલિયા ક્રિસ્ટેવાએ ભાષાવિજ્ઞાન અને મનોવિષ્લેષણનું સંયોજન કરી ભાષાની ક્રાંતિકારી શક્યતા તપાસવાનું કામ કર્યુ,ઉપરાંત ” વિમેન્સ ટાઈમ( સ્ત્રીઓનો સમય)”લેખમાં સ્ત્રી અને રાષ્ટ્ર જેવા વિષયને તપાસતાં સત્તાને નારી હિમાયતીઓ સંદર્ભે પડકાર્યાં,ઉપરાંત પૌરૂષ(પેટ્રિઆર્કલ) અભિગમને સામાજિક સ્તરે.

સ્ટ્રકચરાલિઝમ અને ડિકન્સ્ટ્રકશન વિષયક સૂઝ અને સૈધાન્તિક અભિગમ/અભિપ્રાય મૂળે અમેરિકન વિવેચનાત્મક સાહિત્યમાં આકાર/પરિભાષા સંદર્ભે વિકસ્યાં હતાં,જ્યારે ફ્રાન્સમાં એ વલણ પ્રતિરાજકારણ હતું.એંસીના ગાળામાં અમેરિકન સૈધાન્તિક અભિગમ બીનકૃતિલક્ષી થયો અને ફ્રેન્ચ વિવેચકો ઉપરાંત જર્મન શિસ્ત પ્રતિ આકર્ષાયો.અમેરિકામાં ધ્યાન્પાત્ર કામ બાર્બરા જ્હોનસને કર્યું,જેણે પોલ ડ મન-એ વિચારેલા સામાજિક અને ભાષાકીય વક્તૃત્વ છટા ભેદ વિશે બોલતાં ,ખાસ કરીને આફ્રિકન-અમેરિકન અભ્યાસ અને સ્ત્રીવર્ગ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.એ જ ગાળામાં વિશ્વમાં ઉદભવેલાં અસમાન સત્તા સંબંધથી સાંસ્કૃતિક મતભેદ તરફ સમાંતરવાદી અને પોસ્ટસ્ટ્રકચરાલિસ્ટો વળ્યાં,તો ઈઝરાયલના ઈતમાર એવન-ઝોહર જેવાં અન્ય ચિંતકો ભાષા અને અનુવાદ સંદર્ભે વૈશ્વિક વિષ્લેષણ કે નવ્યસામ્રાજ્યવાદી ચિંતન તરફ વળ્યાં.આ વિચારણા એકંદરે મહાસત્તા અને નાના રાષ્ટ્ર વચ્ચે ગંઠાયેલી ભાષમાં આકાર પામેલા રાષ્ટ્રિય ભાષા સ્વરૂપમાં સંયોજિત મળી.ઉપરાંત વસાહત યુગમા ગિકુયા(કેન્યા)ના ઉંગુગી વા થિયાંગોએ સંસ્થાત્મક અને સૈધાન્તિક અભ્યાસ પ્રમાણે બહુવિધ ભાષા અને બ્રિટીશ સાહિત્યની શૈક્ષણિક પધ્ધતિ અનુસાર સંદિગ્ધ અસર સાથેની મથામણ વિશે વિચારણા આપી.અદ્યતન કે સાંપ્રત( એ સમયે)નિરિક્ષણ,વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સંદર્ભે,એ બે વચ્ચેની તાણખેંચ તપાસતાં પાશ્ચાત્ય મૂલ્યોના પ્રતિનિધિત્વનું સંવર્ધન કરે છે.સમાંતરવાદીઓ ફ્રાન્સ,ચીન અને ઇતર દેશોમાં વૈશ્વિક સાંપ્રતતા,પાશ્ચાત્ય મૂલ્યો સંદર્ભે, પાર જવા અને સ્થાનિક સ્વરક્ષણાત્મક અભિગમ આત્મસાત કરવ મથતાં હતાં.

અનુવાદથી બે સંસ્કૃતિ વચ્ચે મંથન કરતા સર્જક/સંપાદક/વિવેચક સાંસ્ક્રુતિક મતભેદો સજીવ રાખવા મથતા હતા.ગરટના”વિલ્ટલિટરેચર”ના ખયાલ પછી,”એક પણ અસમાન/બીનઅનુરૂપ”લાગણીથી પીડાતા વિવેચકો સાહિત્યિક સ્વરૂપની અરસપરસ અસર અને સર્જન,સ્વીકૃતિ તથા વર્ગીકરણની સામાજિક ગૂંથણિ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, તો એમિલિ એપ્ટરે ” અ ન્યુ કંપેરટીવ લીટરેચર”( નવ્ય સમાંતર સાહિત્ય)ફતવામાં ક્રિઓલાઈઝેશન(સ્થાનિકતાઅને અનુવાદ વૈવિધ્ય પર આધારિત-જે ગ્લીસેન્ટ,સઈદ,વેન્યુતિ,મોરેતી કે ગાયત્રિ સ્પિવાકમાં જોવા મળેલા- સિધ્ધાંતને અનુરૂપ વાંચવા મળે છે.

સાંપ્રત કાળે રોજબરોજ સમાંતર સાહિત્ય,એનો અભ્યાસ,એની સંભાવ્યતા,વિશ્વમાં વિવેચકો,ચિંતકો,અભ્યાસીઓ કે વિદ્યાપીઠના વિભાગીય પ્રાધ્યાપકો દ્વારા નિયમિત(ગુજરાતીમાં ?!)પુનર-રૂપરેખા પામ્યા કરે છે,ક્યાંકને ક્યાંક,ત્યારે એના વિદ્યાર્થી,સમર્થકો કે માર્ગદર્શકો માટે આવશ્યક છે કે એ આ વિદ્યાશાખામાં,એની ઐતિહાસિકતામાં અને વર્તમાન શક્યતાઓ તપાસે,એની ફેરતપાસ/ફેરવિચારણા કરે,એના વ્યાપને ઉદ્દેશે-તે અનુવાદિત સંગ્રહોનો આશય છે,ઉપરાંત અહીંથી વિદ્યાપીઠોમાં આ અને આવા અભ્યાસને સ્થાન પ્રાપ્ત થાય એ અપેક્ષા છે.એ ઉદ્દેશથી આ મેગેઝીન “પગલું”ને અંતે અનેક સંદર્ભોને સ્થાન અપાયું છે.
(૭-૧ થી ૭-૧૪-૨૦૧૩)


સાહિત્યનો સમાંતર અભ્યાસ શા માટે ?(ભાગ-૧)

ડિસેમ્બર 25, 2017

૧)
વૈશ્વિક(સંસ્કૃતિગત)અનેકત્વમાં કાવ્યનો અભ્યાસ કરતાં પહેલાં આ “કંપેરેટીવ” શબ્દને સમજવો આવશ્યક છે.આપણે એ શબ્દ માટે ગુજરાતીમાં- સરખામણી,તુલનાત્મક,સામ્યતા વગેરે સંજ્ઞા પ્રયોજી છે.આ સંજ્ઞાઓ મારે મતે સક્ષમ નથી,કારણ કે આપણે બે-પાંચ(કે અનેક) સંસ્કૃતિ અને તેના સાહિત્યને સરખાવતા નથી જેમ બજારમાં ખરીદાતા પદાર્થ.ભાષા કે શબ્દની તુલના ન કરાય કારણ જે તે ભાષામાં તેનાં શબ્દના પ્રયોજનને સંદર્ભ જૂદા હોય અને તેની લાક્ષણિકતા પણ વિશેષ રહે છે.દરેક શબ્દની તળપદતા ભિન્ન છે.તુલનાત્મકાદિ ભૌતિક છે,સાહિત્ય બૌધ્ધિક અને વૈયક્તિક છે.

‘સમાંતર’ શબ્દ સ્તર કે સ્પાટી સાથે સંકળાયેલો છે,પરિણામે વૈયક્તિકતાને વરેલો છે.આપણે એક જ સ્તરે સંસ્કૃતિના અનેકત્વને ઓળખવા,સમજવા મથીએ છીએ,સરખાવવા નહીં.કાવ્ય વૈયક્તિક અભિવ્યક્તિ છે,સમલિંગી નથી,એ સમધર્મિ કે સમકર્મી હોઇ શકે,માટે કાવ્યનો અભ્યાસ સમાંતર સ્તરે થવો જોઇએ,સરખામણી કે તુલનાત્મક પધ્ધતિએ નહીં.વૈશ્વિક સંપર્ક ( ગ્લોબલાઇઝેશન)થી ભાષા એકમેકને અસરગ્રસ્ત કરે છે.માનવ સ્થળાંતર પણ આને માટે કારણભૂત છે.

૨)
વિશ્વ સાહિત્યનો રૂઢીગત અભ્યાસ એટલે યુનિવર્સિટીની વિદ્યાશાખા જે યુરોપિયન નમૂના આધારિત વલણ ધરાવે છે.અંગ્રેજી,ફ્રેન્ચ અને જર્મન, આ દરેક ભાષા(અને તેઅની એમ્બસીઓ)પરંપરા કેન્દ્રિત છે.પણ સર્જક અને પાઠક બન્નેવનો અભિગમ અનેક ભાષી છે.દા.ત.જર્મન ભાષા છલોછલ છે અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ તથા ઇટાલિયન ઉપરાંત ગ્રીક અને રોમન સાહિત્યની અસરથી,વગેરે.અને લેખકો પણ જે એકમેકને ઓળખતા નથી,એમનામાં અદભૂત સર્જનાત્મક મળતાપણું અને વૈવિધ્ય દાખવે છે.એક કાવ્ય માલાર્મેનું અને એક એમિલી ડીકન્સનનું એકમેકને સાશ્ચર્ય શમનમાં લઈ જાય છે.સાહિત્યના સમાંતર અભ્યાસનો આશય ભાષાકીય સીમાડા ઓળંગી વાંચન કેળવવું,જે દ્વારા એ દરેક ગતિવિધિ પર વિશેષ ભાર મૂકી શકાય,જે રાષ્ટ્રિય સાહિત્યમાં અસ્પષ્ટતા કે દૂર્બોધતા સાથે ફરીવળે છે.
જ્યારે પણ, એશિયન-આફ્રિકન કે નજદીકી પૂર્વનાં સાહિત્યનો અભ્યાસ કરાય ત્યારે રૂઢીગતપણે એમને પ્રાદેશિક અભ્યાસના લાલ મથાળા તળે ઊતારી પડાયું છે.યુરોપિયન સાહિત્ય સ્વયંશાસિત ( વા સ્વાયત્ત) રસ સિધ્ધાંત અને “રાષ્ટ્રિય બુધ્ધિ-પ્રતિભા” બન્ને સ્વરૂપે સમજાયેલી છે,( સમજાવાઈ છે જે તે પ્રદેશના સારસંગ્રાહક(eclectic) વિવેચકો દ્વારા.)ઉપરાંત બિન-પાશ્ચાત્ય સર્જનનો અભ્યાસ મોટે ભાગે ઐતિહાસિક,રૂઢીશાત્ર વા વંશસાહિત્ય રૂપે કે દ્ર્ષ્ટિકોણથી કરાય છે નહીં કે એમની સર્જનાત્મક લાક્ષણિકતા તરીકે.(આજકાલ આપણે વિદેશોમાંથી ગુજરાતી સર્જનાત્મક સાહિત્યને “ડાયેસ્પોરિક સાહિત્ય ” નામે ઓળખાવવાની પળોજણમાં છીએ !)સમાંતર સાહિત્યક્ષેત્રે આ ” ધ વેસ્ટ એન્ડ ધ રેસ્ટ “(the west & the rest)વિભાજન ભાવના નિઃશક્ત કરવા મથે છે.યુરોપિયન અભ્યાસના ઔપચારિક નિયંત્રણને પ્રાદેશિક અભ્યાસની આંતરિક વિવિધતાની સૂઝ સાથે જોડી આપીને,પાસે પાસે મૂકી આપીને.અભ્યાસનો કોલાજ રચી આપીને.

યુનિવર્સિટીમાં આ અભ્યાસ વિદ્યાર્થીમાં બહુવિધ ભાષી સંપર્ક કેળવવા માટે છે.સમાંતર સાહિત્યના વિદ્યાર્થી અનુભવે અને જાણે છે દેહાંતરમાં તથા સમય અને સ્થળાંતરમાં સાહિત્યિક કૃતિ અને શૈલીને. તેઓ ચકાસે છે- સાહિત્ય તથા ઇતિહાસ,ફિલસુફી,દુરંદેશી(પોલિટિક્સ)અને સાહિત્યિક સિધ્ધાંતોના જોડાણ,સંદર્ભો ઉપરાંત તેઓ તપાસી શકેશે સાહિત્ય તથા અન્ય સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપો જેવાંકે ફિલ્મ,નાટક,તૈલચિત્ર,સંગીત અને નવાં માધ્યમોનાં છેદન્બિંદુ(ક્રોસરોડ).આપણા વિકસતા વૈશ્વિક યુગમાં,અનુવાદ પણ સમાંતર સાહિત્યિક અભિગમમાં મહત્વનો ભાગ છે.આ સાશ્ચર્ય મુશ્કેલ છે એવું કહેવું કે એક વાક્યના અનુવાદ બીજી ભાષામાં ‘ સમોવડિયું ‘ છે; કયા સંદર્ભે, અને પછીથી, આપણે કરી શકીશું અનુવાદ જટિલતા અને નાજુકાઈ,નવલકથા,કાવ્ય કે નાટકની? અને છતાં આજે કે કાલે આપણે અનુવાદ પર આધાર રાખીએ છીએ. સાહિત્યિક અનુવાદને પોતિકો ઇતિહાસ અને દૂરંદેશી(પોલિટિક્સ) હોય છે. છતાં અમુક કાવ્યના અનુવાદ થઈ શકે અને બિજાંના નહીં,શા માટે? અને કેવાં અનુવાદના સિધ્ધાંત અને મહવરા બદલાય છે,સમય જતા? છતાં સમાંતર સાહિત્ય અભ્યાસનું આકર્ષક પાસુ તે,લવચીકતા પસંદગીની.ઉપરાંત સમાંતર અભ્યાસ તમારી આવડતને વિલક્ષણ બનાવે અને એ ભાવિ સર્જનનો ઉત્કૃષ્ટ પાયો છે.જે અનેક ભાષી સાંસ્કૃતિક ક્ષમતા અને ઝીણવટભરી સૂઝ,વૈવિધ્યને હાકલ આપે છે.

૩) ૧૯૬૩માં રને વેલેકે’ધ ક્રાઇસીસ ઓફ કંપેરટીવ લિટરેચર’ લેખમાં( એ સમયે ક્રાઇસીસ> તાતી જરુરિયાત! શા માટે કહ્યું હશે એ વિચારવા જેવું છે.)કહ્યું હતું” આપણા અભ્યાસની જોખમકારક અવસ્થા( કે અનિશ્ચિતતા)નુ સૂચક એ છે કે આપણે ચોક્કસ પધ્ધતિ અને અલગ ચર્ચાનો વિષય( કે ફરિયાદનો વિષય?) પ્રસ્થાપિત કરી શક્યા નથી.”૧૯૬૩ પછીનાં પચાસ વર્ષ અને તે પહેલાંના અઢળક વર્ષ,આપણે હજું કોઈ પણ યુનિવર્સિટીમાં.પશ્ચિમથી ભણીને આવેલાં ઉપરાંત સુરેશ જોશી જેવાં સારસંગ્રાહક ,વળાંક આપતાં સાહિત્યિક ડૉકટરો હોવાં છતાં,સમાંતર સાહિત્યનો અભ્યાસ શરૂ નથી કરી શક્યાં.આ એક એવી પધ્ધતિ છે જે પોતાને-વિવિધ વિદ્યાશાખા(ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી),મિશ્ર સંસ્કૃતિ(ક્રોસ કલ્ચર) વા સંયોગી-પ્રદેશ(ટ્રાન્સ નેશનલ) જેવાં અનેક યત્ને આવરી લે છે.વિશ્વમાં દરેક વિદ્યાપીઠે નાનો કે પેટાવિભાગ હોવાં છતાં સમગ્ર માનવ સંસ્કૃતિને લગતાં સમાજશાસ્ત્ર અને સાહિત્યને ઉદ્દેશેછે.વિશ્વમાં થયું છે તેમ ગુજરાતી સમાજમાં પણ પારંપરિક રાષ્ટ્રિય સાહિત્યના અભ્યાસમાં ત્વરિત હ્રાસ દેખાય છે,પણ વિશ્વમાં થયું છે તેમ સમાંતર સાહિત્ય અભ્યાસ પ્રત્યે કોઈ કે કશી જાગૃતિ આપણી વિદ્યાપીઠોમાં દેખાતી નથી.અપેક્ષા ૨૦૦૬માં હોન સોસી (haun saussy) એ કહ્યું છે તેમ ” The premises and protocols characteristic of our discipline [i.e. comparative literature] are now the daily currency of coursework,publishing,hiring and coffee-shop discussion.”અને દાયકાઓ પહેલાં પોલ જે (Paul jay) જેણે ખૂબ ઊંડી સૂઝ ભર્યો લેખ ” બિયોન્ડ ડિસિપ્લીન ? ગ્લોબલાઈઝેશન એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ ઇંગ્લીશ.”લખી અંગ્રેજી તથા ઈતર સાહિત્ય વિભાગોમાં પ્રવર્તમાન સમસ્યાઓ તરફ ધ્યાન દોરતાં કહ્યું હતું,” સાંસ્કૃતિક લેવડદેવડ અને ઓળખને,વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં, સાહિત્યિક ઐતિહાસિકતાનું કામ બહુદિશ( મલ્ટિ ડિરેક્શનલ)બનાવવાનું છે.” વિશ્વમાં ટ્રાન્સએટલાન્ટિક સ્ટડીઝ એન્ડ ગ્લોબલ ઇંગ્લીશ અંગ્રેજી વિભાગોમાંમહ્ત્વ મેળવે છે,તો ફ્રેન્ચ વિભાગ જ્યાં ફ્રેન્ચભાષી વિશ્વની સંસ્કૃતિ તથા સાહિત્યનો અભ્યાસ દાખલ કરાતાં એ વસાહત અને રાષ્ટ્રપાર અભિગમે વિદ્યાર્થીને ફ્રેન્ચ ઇતિહાસના ચોક્કસ સંદર્ભો અને યુરોપની અનુવસાહત વિશ્વમાં ભજવણી વિશે નિશ્ચિત માહિતિ પૂરી પાડી છે.

મોટા ભાગના અભ્યાસીઓએ સમાંતર સાહિત્યની ઉત્પત્તિ જર્મન કવિ ગરટહ(Goethe=Goe·the/ˈgɜrtə, German ˈgœtə/ Show Spelled [gur-tuh, German gœ-tuh)ની સંજ્ઞા
Weltliteratur માં જોઇ છે.ત્યાર પછીના અનેક વિવેચકો-અર્નેસ્ટ રોબર્ટ કર્ટિસ અને એરિક ઑરબાક,વગેરેએ સમાંતર સાહિત્યને શીત યુધ્ધ (કોલ્ડ વૉર )ની ઉપજ ગણાવી છે.આ અને આવાં દરેક વિદ્વાનોએ આ સમાંતર અભ્યાસને નિશ્ચિત સ્વરૂપ આપ્યું છે,અમેરિકામાં કોલ્ડ વૉરયુગમાં ચેલેન્જ સ્વરૂપે ૧૯૬૫માં લવિન,૧૯૭૫માં ગ્રીન,૧૯૯૩માં બર્નહાઈમર,૨૦૦૪માં સોસી,વગેરેએ અમેરિકન કંપેરટીવ લીટરેચર એશોશિયેશન(ACLA)ની શક્યતાઓને ચકાસી છે.સમાંતર અભ્યાસ પૂર્વેતરઇતિહાસ જાણવા ઉપરાંત પ્રોત્સાહક રૂપરેખા-ડીજીટલ માનવરૂપ,ડાએસ્પોરિક બંધારણ,સિમાપારની કૃતિઓ વગેરે-નો વિસ્તાર નિર્દેશે છે.

સમાંતર સાહિત્યનો માર્ગ(ડિરેકશન) ચાર રીતે કામ કરે છે ૧) સમાંતર અભ્યાસની બૌધ્ધિક આશાસ્પદતા અને એક વિદ્યાશાખા તરીકે વિવેચનાત્મક મૂલ્ય. ૨)(એલિયટ પછી) સાંપ્રતમાં સાહિત્યિક વિવેચનનું કાર્ય સ્વરૂપ.૩)ઐતિહાસિક પરિસ્થિતિ જે શિક્ષણાત્મક અભિગમની અસર નક્કી કરે છે.૪)આકાર અને મજકૂર,સૌંદર્ય(રસ) અને દૂરંદેશી,સિધ્ધાંત અને સાહિત્ય વચ્ચેના સંદર્ભો.

સમાંતર સાહિત્યના શૈક્ષણિક અભિગમ વિવિધ રીતે વિચારાયો છે,જેમ કે,૧) એરિક હોયાટ(eric hoyot) ને મતે પૂર્વ-પશ્ચિમનું વિભાજન સ્વયં સમાંતરતાનું ઐતિહાસિક નિયોજિત કાર્ય છે.૨) માઇકલ લુસી બે વસાહતિ ફ્રેન્ચ સર્જક કોલેટ(colette) અને બાલઝાકના સર્જન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં કહે છે ઐતિહાસિક સંદર્ભે (દ્રષ્ટિએ)કૃતિમાં પરિવર્તન અને પુનઃસર્જન આદાન પ્રદાન કરે છે.૩) ઇફ્રેન ક્રિસ્ટાલ એમના લેખમાં દેખાડે છે સર્જકની સહેતુકતા અને કલાત્મક ગુણવત્તા વચેની પ્રેરકશક્તિ,જાણવાની એ પ્રક્રિયા છે જે મનોવૈજ્ઞાનિક માન્યતા( સાયકોલોજિકલ કન્સીડરેશન)સમાન છે.વાસ્તવિકરૂપે સમાંતર સાહિત્યએ દરેક પ્રકારના વિવાદો ઉછેર્યા છે,પણ એ કોઇપણ પ્રકારે થકવતા નથી.એના નિશ્ચિત સ્વરૂપે નાટક સંદર્ભે એ સ્વીકાર્ય છે.શેરન માર્ક્સનો અભિપ્રાય પણ કંઇક એવો જ છે,જ્યારે સચોટતાને કારણે એ સમાંતર અભ્યાસ અને નાટ્યપ્રવૃત્તિનો સંયુક્ત પણે અભ્યાસ સૂચવે છે.જેને “high theory” નામે ઓળખાવાય છે તે વધું ને વધું વ્યાપકતા પ્રાપ્ત કરે છે,અને એનું મહત્વ-introduction of other modes of discourse to literary scholarship-તરીકે છે.૧૯૯૩માં બર્નહાઇમરના અહેવાલમાં થોડાં વિદ્વાનોએ જણાવ્યું છે,” સાહિત્યિક ઉથલપાથલ આપણા શિક્ષણાત્મક અભિગમ પૂરતી મર્યાદિત નથી.એને બદલે હવે કૃતિ બીજી અનેક વચ્ચે રસળતો,વૈવિધ્યયુક્ત,સ્થળાંતર કરતો અને અવારનવાર સંસ્કૃતિગત વિરોધ કે વિવાદ સર્જતો અભિગમ છે.”

શૈક્ષણિક મિશ્રણ (ડિસિપ્લિનરી ઈન્ટરસેક્શન)કેવળ સંકર અને સંયોગી શિક્ષણ જ નથી આપતું પણ સમાંતર અભ્યાસમાં નક્કર ઉદાહરણ દ્વારા સાહિત્યિક અભ્યાસને-માનવશાસ્ત્ર,ઇતિહાસ,ભાષાવિજ્ઞાન,નવ્યમાધ્યમો,દૂરંદેશીતા,મનોવિજ્ઞાન,જાતિ અને સમાજ્શાસ્ત્ર વગેરેને વિચારી- કેવીરીતે સમૃધ્ધ કરી શકાય તે સમજાવાય છે ,દેખાડાય છે.જેમ જીસેલ સેપીરોએ સમાંતર સાહિત્ય અને ઐતિહાસિક સમાજશાસ્ત્ર વચ્ચેના ફળદ્રુપ સંબંધો તપાસી,વિચારી કહ્યું,” જે પરિસ્થિતિમાં ઇતિહાસ ગૂચળાયો હતો એને સાહિત્યમાં ઐતિહાસિક સમાજશાસ્ત્ર તરીકે ફેરવીતોળી શકાય.”ઝોઇ નોરિડ્જે સામાજિક વેદના અને માનવ અનુભવને,”સમાનવેદના” નામે ઓળખાવી કહ્યું,”સાહિત્યને ઉદાહરણ તરીકે નહીં પણ વિશ્વમાં સામાજિક ઘટનાક્રમના પૂરાવા તરીકે,એની આનુષંગિક ગૃહીતતા સાથે,ઉપયોગમાં લેવાવું જોઇએ.” તો બીજી તરફ,ટાડ પ્રેસ્નર સાયબર ક્રાંતિ અને ડીજીટલ ટેકનોલોજીના ઉદભવને આધારે દેખાડે છે કે”ઇલેક્ટ્રોનિક સાહિત્ય ( ઇ-પોએટ્રી,વગેરે)ભાવી સમાંતર સાહિત્ય-નિરિક્ષણની સંયોજન(કેમિકલની પરિભાષા પ્રમાણે પણ,જ્યાં મિશ્રણથી નવો પદાર્થ ઉદભવે છે.)શક્યતા લાવે છે.” તો રિચર્ડ મેક્ષવેલ અને ટોબી મીલરે સાહિત્યિક પાઠ ભૌતિકપણે ઉદભવ્યો છે એ વાત પર ભાર આપી પોલિટીકલ અર્થશાસ્ત્રએ કેવી રીતે એને સમાતર સાહિત્ય સિક્ષણમાં સેરવી દીધો તે જટિલતા ચીંધી છે.

સામાજીક ઉત્ક્રાન્તિ,સામાજીક ભૌતિકતા-આર્થિકતા,રાષ્ટ્રિય જોડાણો,સાંસ્કૃતિક રૂપાંતર-દેહાંતર,જેવી અનેક પ્રક્રિયા,પ્રતિસાદ એની સાંપ્રત-પ્રસ્તર અવસ્થા સાથે જ્ઞાનમીમાંસાગત યુરોપ અને લેટીન ખ્રિસ્તી પરંપરાનું વારસદાર થઈ ગયેલું આ સમાંતર શિક્ષણ યુરોપ કેન્દ્રિત હતું, જે વૈશ્વિક સ્વરૂપ ધારણ કરતાં બે વિરુધ્ધ તાંણ પર કામ કરતું લાગે છેઃ એકે રાષ્ટ્રિય સંસ્કૃતિ અને સાહિત્યને ઉલ્લંઘી ૧૯મી સદીના વિશ્વ સાહિત્ય ઉદ્દેશને વૈશ્વિક સાહિત્ય પરંપરા તરીકે સ્વીકારી,તો બીજી તરફ સામુદાયિક પ્રયત્ન, યુરોપને, સાહિત્ય અને સાંસ્કૄતિક સંદર્ભે,કાયમ માટે,બીજી બધી કોમના સાહિત્યિક અને સામાજિક સર્જનથી,ઔપચારિક પણે છુટું પાડવું.એ જ સમયે વિદ્યાશાખાએ સાહિત્ય સંસ્કૃતિની વહુવિધતા ધ્યાન પર લેવા દ્વાર ઉઘાડી આપ્યાં,ઉપરાંત વિશ્વ સાહિત્ય પધ્ધતિને સંગીન બનાવવા સહાયરૂપ થતાં’પશ્ચિમ’ની સંગઠિત સંસ્કૃતિએ કેન્દ્ર તરીકે કામ કર્યું,દુભાષિયો,અને અન્ય માટે સંદર્ભ બિંદુ.પણ ગાયત્રિ સ્પિવાક જણાવે છે તે પ્રમાણે;”સમાંતર સાહિત્ય આંતર-યુરોપિયન પરોણાગતી પર મડાયુ હતું, જેણે દક્ષિણ ગોળાર્ધની ભાષાને કાર્યરત સાંસ્કૃતિક માધ્યમ તરીકે” પ્રવૃત્ત થતાં રોકી છે.નવા અભિગમના આગમને,યુરોપિયન નમૂનો અને સાહિત્ય પર કેન્દ્રિત અભ્યાસ હવે કાલક્રમાનુસારી,સાંસ્કૃતિક,શૈક્ષણિક,ભાષાકીય,રાષ્ટ્રિય સીમા ઓળંગી સમાંતર અભ્યાસમાં ગૂંથાયા છે.અનેક પધ્ધતિ કે અભ્યાસ વલણ તપાસતાં બે વિચારધારા સંયુક્ત પણે કાર્યરત દેખાય છેઃએક આપણે કેવી રીતે સમાંતર કૃતિ વિશ્લેષણ વૈશ્વિક ડાએસ્પોરિક વિસ્તારમાં/માટે રચીએ( દા.ત. વિએટનામી કે ઈતર સર્જક દ્વારા ઘરમાં,ફ્રાન્સમાં,અમિરિકામાં) અને એકદેશી(ટ્રાન્સનેશનલ)જૂદા જૂદા સ્થળે ફર્યા કરતાં સર્જકો કથનને બહુવિધ સ્થળે( આફ્રિકા,અમેરિકા,યુરોપ કે ત્રિજા વિશ્વમાં વગેરે)દ્રઢ કરે છે.તદૌપરાંત વિમુક્તવસાહત(ડીકોલોનઈઝેશન)અને ખસેડાયેલાં/સ્થળાંતર થયેલ વસ્તિએ સ્થળો ઉઘાડી આપ્યાં જે કેળવાય તેવાં ન હતાં,વિદેશી કથનપધ્ધતિ(ઇમિગ્રન્ટ નેરેટિવસ)જે અંગભૂત સંદર્ભે કાર્યરત રહે છે,જેમાં કેન્દ્ર અને આસપાસના પ્રદેશની પૂનરાકરણી સંભવે છે.!

અનુવાદ પ્રવૃત્તિને પોષી સંકરભાષી(લિંગ્વા ફ્રેન્કો) માણસો વચ્ચે આદાનપ્રદાનની શક્યતાઓ ઉપસાવી એક વૈશ્વિક રંગભૂમિ આપી,સમાંતર અભ્યાસે અનેક ભાષાકીય વળાંકો આપ્યાં,જેમાં આંતરરાષ્ટ્રિય અનુવાદ કાર્યક્રમો(પ્રોજેક્ટ),રાજકારણ,ધર્મ,સ્થાનિક-વૈશ્વિક સામાજિ કમૂલ્યની ફેરવિચારણા,આર્થિક ચઢાવ-ઉતાર,વિજ્ઞાન અને વૈદકશાસ્ત્ર વગેરે જેવાં અભ્યાસ આવરી લેવાયાં.મિરેલી રોઝેલો(Mirelle Rosello)એ સૂચવ્યું છે તેમ,Emphasizing relationality
is a way of remembering that comparing involves a theory of the self and of the other,and a theory of the comparable..” આ સ્વક અને ઈતર વચ્ચે જે તારતમ્ય (કમ્પેરેટિવ ઈમ્પોર્ટન્સ) ઉદભવે છે તે સીમા/મર્યાદા ઓળંગવા નથી પણ કોઇ બે કે અનેક વિચારધારાની આપણા ગૃહીતમાં હવે ફેરવિચારણા છે.વિવિધ અભ્યાસીના વિવેચનત્મક અભિગમ-અભિપ્રાય બે વાત તરફ ધ્યાન ખેંચે છે.આ ભાષાકીય વળાંકો વા ઉગ્રતાઓ સમાંતર પ્રવાહના કામને જટિલ બનાવે છે અથવા અનુવસાહતિ અસર( કે દરમ્યાનગીરી!)ને ધ્વનિત કરે છે.એડવર્ડ સૈદ(said)એમના,૧૯૭૮માં પ્રકાશિત,Orientalism”માં જણાવે છે તેમ આ સમાંતર સાહિત્ય(અભ્યાસ કે અભિગમે) તેમાં રસ લઈ લખતાં અભ્યાસીમાં-પાઠમાંથી ઐતિહાસિકતા,રસકે સૌદર્ય મીમાંસામાંથી રાજકારણીયતા,અને સાહિત્યિક ક્રુતિ પ્રત્યે વૈયક્તિક સ્વીકૃતિમાંથી બૃહદ સ્વીકૃતિ તરફ દોર્યાં છે.આ અનુવસાહતિ વલણે કેવળ વસાહતિ કૂટપ્રશ્નો જ આગળ ધર્યાં છે એવું નથી પણ પશ્ચિમમાં “ઇતરપણું”(otherness)ની સૌદર્યમીમાંસાને પાયામાંથી ટેકો આપ્યો છે,આધૂનિક ઈતિહાસમાં,ઉપરાંત એ વિવેચનાત્મક અભિગમને સમર્થન આપ્યું છે, જે જટિલ અભ્યાસ ,ખાસ કરીને, ૧૯મી સદીના યુરોપિયન સાહિત્યના સત્તાસ્થાપનની અસર પ્રત્યે ધ્યાનસ્થ હતું.આ અભિગમે અન્ય આંગ્લભાષી અને ફ્રેન્ચભાષી સર્જકો ઉપરાંત સાંપ્રત અનુવસાહતિ લેખકો જેવાં કે ચીનુઆ એચબે,વોલિ સોયિન્કા,એમી સિઝેર,એશિયા ડ્જેબાર,જમાઈકા કિન્સેઈડ,સેમ્બેને ઉસ્માન,સલમાન રશદી વગેરેએ કેવળ સાહિત્યિક ફતવાનો વિસ્તાર જ નથી કર્યો પણ સાહિત્યઉદ્દેશને ફેરવી તોળ્યો છે.હિન્દુસ્તાનમા જેમ જાતિભેદ(અને હવે ધર્મભેદનીતિ પણ.)છે તેમ વિશ્વમાં રંગભેદ પ્રવર્તમાન છે,ડેવિડ થિઓગોલ્ડબર્ગ પૂર્વસિધ્ધાંત તરીકે એક “આનુષંગિક”ઉદાહરણ ચર્ચતા દેખાડે છે કેવી રીતે” રાજ્ય સંગઠન વા ઈતિહાસ,દમન અને દૂરઉપયોગનો તર્ક,સામાન્ય અર્થમાં વા પ્રતિકાત્મકપણે,કાલ્પનિકપણે,કે અર્થનિર્ધારણપણે સંકળાયેલા છે.’ગોલ્ડબર્ગની જેમ ફ્રેન્ક્વા લીયોનેટ સમાંતરતાનું ઉદાહરણ આપે છે જ્યાં ધ્યાન સૈદ અને એબ્દલકેબીર ખાતીબીના સર્જન પર કેન્દ્રિત છે.એનું વિશ્લેષણ સમાંતરતાનું વસાહતપાર(ટ્રાન્સકોલોનિયલ) ઉદાહરણ છે,જે એ બિન્દુથી ઉદભવે છે જ્યાં પ્રતિબધ્ધતા એ બન્નેમાં સંબંધ,સ્વર વિવિધતા,અને સૂરમેળ(counterpoint)-કેવળ દ્વિગુણ અને વિરોધનું કરતાં વિશેષ-સુઝ વૈયક્તિકતા,સંસ્કૃતિ અને સાહિત્ય માટે-આપલે કરે છે.ડેબરા જેન્સન હેઈટી(Haiti)દેશનું ઉદાહરણ આપી ત્યાં સરમુખત્યારીમાં દાબી દેવાયેલાં અવાજ આત્મ-પ્રતિનિધિત્વમાં સચવાયેલાં રહ્યાં છે તે તરફ અંગૂલિનિર્દેશ કરે છે.ક્રમલી ડીવેનટર(Crumly Deventer)અને ડોમનિક થોમસ આફ્રો-યુરોપિયન અભ્યાસના નવા સૂચનથી વસાહતવાદ,આફ્રો-યુરોપિયન સંગઠન રચી,સ્થળાંતરનો ઈતિહાસ તથા ડાએસ્પોરિક સમાજ રચનાની વાત કરે છે; સંગીતા રે પરિસ્થિતિ વિવેચના(eco-criticism)અને વાતાવરણ અભ્યાસને સાંકળી નવ્ય રેખાકૃતિ(eco-graphics)સૂચવે છે જે વર્તમાન સાંસ્કૃતિક,રાજકીય અને સામાજિક વિલક્ષણતા ઉકેલવા સહાયરૂપ થઈ રહેશે.

સમાંતર સાહિત્ય એટલેજ વૈશ્વિક સાહિત્ય.એ ખયાલ અને ઐતિહાસિક પરિક્ષણની ગતિ-સ્થળાંતરતા-છે.જે આપણને ગરટહના Weltliteratur થી વિશ્વ સાહિત્યમાં લઈ જાય છે.છેલ્લા બે દાયકામાં સમાંતર સાહિત્યના વિદ્યાર્થીને નિષ્કર્ષ માટે કેવળ દેશનિકાલ,ડાએસ્પોરિક અને સ્થળાંતરિત સર્જકોના લખાણ પર બૃહદ આધાર રાખવો પડતો હતો,પણ આ નવી રેખાકૃતિએ સમગ્રતાને પુનરગઠીત કરી છે એને નવ્ય સાંસ્કૃતિક સંદર્ભમાં.સમાંતર સાહિત્યનો અભ્યાસી એના સાચા અર્થમાં પરિણામકારક,જ્ઞાનસંપન્ન અને જવાબદાર વિશ્વ નાગરિક થઈ ગયો છે.

ભારતિય પરિસ્થિતિ વિશે અહીં એક ખાસ નોંધ કરવી જરુરી છે તે અમિયા દેવ કહે છે તેમ ભારતની બાવીસ સાહિત્યિક ભાષા પોતે જ સંગઠન /સંમેલન રચે છે યુરોપિયન સાહિત્યની સરખામણીએ અને વિવિધ ભારતીય સાહિત્ય હમેશા આસપાસની અન્ય ભાષાના વપરાશે તીવ્ર પણે રંગાયેલી(પાસ દેવાયેલી)રહી છે.પરિણામે એમના શબ્દમા કહું તો,’no Indian literature is ever itself alone: ગુજરાતી ગુજરાતી તો હશે પણ ઉપરાંત એમાં અન્ય ભાષાઓ ડોકાયા જ કરશે.આમ ‘બહુભાષી પરિસ્થિતિમાં કોઇ એકભાષી સાહિત્યનું સાચું મુલ્યાંકન તદ્દન વેગળાપણે ન જ થઈ શકે'[In a multilingual situation there can not be a true appreciation of a single literature in absolute isolation-(The idea of comparative literature in India, Amiya dev)]સિસિરકુમાર દાસ કહે છે તેમ ભારતીય ભાષાનું સંગઠન જ સમાંતર સ્તરે છે.એની રેખાકૃતિ સમાંતર છે અને એનો પાઠ તથા સંદર્ભ ભારતીય છે.
(૬/૨૦થી૭/૧/૨૦૧૩)