નોંધઃ રુબિકનું સતોડિયું

ડિસેમ્બર 25, 2017

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)

Advertisements

રુબિકનું સતોડીયું-કાવ્ય ગુચ્છ-૧

ડિસેમ્બર 25, 2017

ભવાઈ
રંગલીની મશ્કરી કરવા કરતાં
તારી સોને મઢી આકર્ષક દૂંટી
વિશે વિચારતાં દરેક ક્ષણ પલકારા
સમ મારે પક્ષીંમાં ગોઠવેલું છાપરું
પવનમાં અઠડાતા પીંછાં ઉથલાવે
અને રવાલ પેદા કરી ગતિ તાણે
ભવાઈ ભવાઈ ભવાઈ ભ-વાઈ.

છાપરું
પછીથી છાપરું અળસિયા સમ
ભાખોડીયું ભરે પેટમાં બરડ
અવાજ જાળવી માટીમાં ગોલેલો
દાદરામાં પગથિયાંને બદલે ઊભેલી
જાહેરાત-ભાર પગી વા ફાચર સજ્જડ
ખાંચાઃ અળસિયાં કેદેથી પાણીપોચાં
છાપરે છાપરે છાપરે છા-પરું

બાળક
બાળક કેન્દ્રમાં ઉભેલી બારી
જો કેન્દ્રમાંથી બાળક તૂટી પડે
તારું તેન્ડુલકર ઉર્જા ખમીસ
હેલિકોપ્ટર અલ્લદીન ભીંતમાં
‘કાલી’શકીરા પવનોમાં લહેરાતી
તૂટેલી ભીંતમાંથી તરાપે ઉગરશે
બાળક બાળક બાળક બા-ળક

બાગ
પૂરેલા કૂવા થાળે સિસોટી રમાડતો
આંખમાંથી ભીનું જોઇ કહ્યું હતું
મટોડા લહુને જલિયાંવાલાંમાં
માટી ફેલાયેલી છે,સંકલિત નહીં
એકવાર ફૂટી છે મારામાં
મોડી પણ તદ્દન રમતિયાળ રહે જે
બાગ બાગ બાગ બાગ-બા

ભોંયતળ
દલાલ સ્ટ્રીટે કાળો મોબાઇલ કાન
કાળા વાળમાં ઓફીસ મોઢામાં
બારખડી કકળાટ મોડા મંગળે
હતાશા અંદાવદી ચાવી રમતમાંથી
પડોશી ઉઘાડો ફટ રવિવારે
દરેક ઓફીસ પડોશી વ્યાકરણ
ભોંયતળ ભોંયતળ ભોંયતળ ભોં-યતળ

કામેચ્છા
૩m બ્લેક ટેપમાં કેવું હતું
એલેક્ટ્રોન લિપિમાં encoded
અગઉથી ફાટેલા દરિયામાં
કાળા rapમાં અનુસરતા રવાલમાં
ઇલેક્ટ્રોન ટપકાંમાં ખસતાં સંગીતમાં
એક નપુંસક ભાષા ડચકાં ખાય
કામેચ્છા કામેચ્છા કામેચ્છા કેમ-છો.

પ્રસ્તાવના
અહીં સપ્તધનુષમાં રંગ સાતવાર
અહીં સપ્તપંક્તિમાં ફરી સાતવાર
અહીં સપ્તપદીમાં ડિવોર્સ સાતવાર
તું ડિંગલામાં જન્મ્યો’તો જેમ ટી.
વી.સીરિયલની સંદિઘ્ધતામાં કે
ઉકરડામાં ગૌતમીને મળેલો માણસ
પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવના પ્રસ્તાવ-ના

ફૂલદાની
ફૂલદાનીંમાં પકડી રાખેલો હાથ
અને ધૂમાડો થૂંકતી રાત્રિમાં
ખીલેલા ટકોરા ટાઇના સમોસામાંથી
ગળુ ઢીલું મૂકે ચામડી ગળતાં
બારી પારદર્શક આકાશ પણ કાળું
હથેળી ફરીથી ખીલવા માંડી
ધૂમાડો કવિતાને રાત્રિમાં દોરે

સ્તન દર્શન
અંધકાર કબૂતર જેવું આરડતું બેસે
બે કાચમાં ખખડતો હતો અવાજ
દૂર દેખાતો હતો સાડાદસને ટકોરે
ભૂરો પ્રકાશ ફાટી પડતાં ઓહ માંથી ઓહ
શું છે આંખમાં પરપોટા ટહુંકે
નખ દાઝે ઘરડાવાળ ટૂકડો ભાષા
પારદર્શકતા જ કેવળ વર્ચસ્વ હોય
(૧૦-૧ થી ૧૦-૧૫-૨૦૧૦)

નોંધઃ રુબિકનું સતોડિયું

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)


રુબિકનુ સતોડિયુ નોંધ-૨

ડિસેમ્બર 25, 2017

‘રુબિકનું સતોડીયું’અનેક વિષયને આવરી લેતું કાવ્ય છે.એ ચિત્ર છે સમાજ-માણસ-પદાર્થ-સ્થળ-સમય વગેરેનું,એ કાર્લ યુંગે કહ્યું છે તે એનાલિટિકલ સાયકોલોજી અને કવિતાને છંછેડતું કાવ્ય છે,તમે કવિતા શા માટે લખો છો અને શા માટે કોઇ કવિતા લખવા માગે છે એ પ્રશ્ન છે આ કાવ્ય.કવિતા રમત છે? હશે?હોઇ શકે?કવિતા અને રમતને શો સંબંધ હશે?રમતની બહાર બધું જ્ઞાત છે-એના નિતિ,નિયમો-જ્યારે કવિતામાં જે પૂર્વજ્ઞાત નથી તેને દ્ર્શ્યમાન કરવાનું છે.રમતની જડતા તળે કશુંક રિલિઝ થાય છે પલા ભર્તૃહરીએ કહેલા સ્ફોટ સમ.રમત આનંદ માટે વપરાતી ઉર્જા છે જ્યારે કવિતા ઊંડાણ અને શક્યતાને સંલગ્ન રાખતી ઉર્જા છે.રમતની ગોઠવણી પૂર્વ યોજિત છે,કળા અંતહીન ગોઠવણી છે.
રુબિકના ચોકઠા સમ અહીં દરેક ભાગ સ્વતંત્રઃછે અને છતાં સંલગ્ન છે,એના રંગ જુદા છે પણ there is also the matter of connection.
રુબિકનુ સતોડીયુ બે રમતનું કે અવસ્થાનું સંયોજન છેઃએક બહાર ચોગાનમાં કે ચકલામાં રમાતી નિર્દોષ રમત અને બીજી ઘરના ખૂણામાં ભરાઈ એકલવાયી રમાતી રમત.કવિતા કઈ જાતની રમત છે?

કવિતામાં થાક લાગે છે,અને એ થાકેલી કે થાક લગાડતી ભાષા જ વિધાન છે,સંદેશો છે.ભાષા અને તે માટે વપરાતા મૂળાક્ષરો આત્યંતતા છે.આ શબ્દો જ સિસિફીયન(સિસિફસનો) જાહેર તમાશો છે એના અને એને માટે કરેલી મજૂરીનો.આકારબધ્ધ કૃતિ જાણીબુઝી જોર તોડી નાખતી કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં એવું દેખાડવા માંગે છે કે ધાકધમકીભરી અસંભવિત અવસ્થામાંય,ભાષા હજું પણ જો અપરિચિત,કદાચ ઉદ્દાત્ત નહીં,વિચાર અભિવ્યક્ત કરી શકે છે.

‘રૂબિકનું સતિડિયું’બે વૈશ્વિક અવસ્થા કે રમતના સંયોજનનું પરિણામ છે.રૂબિકનાં ચોકઠાં અને આપણી સાત ઉપરાછાપરી ગોઠવેલી કૂકરીઓનું.દરેક ચોરસ અને સાત ભાગ જતાં જતાં લખવાની કળા ઉલ્લેખે કે વળગી રહે,દરેક ભાગ ઘડતરનો ગુચ્છો,કામલોલુપ ઇશ્કબાજી,તરાઈ અને દરિયાઈ ગતિને ઉલ્લેખતો હોવો જોઇએ એના સાંકેતિક સ્વરૂપે.

આ કાવ્ય રમત છે,માહિતિ છે,મનોયત્ન છે.આ ત્રણેવને તોડી ફરી સાંધતી દરિયાઈ ગતિ છેકુલ સાત વાક્યની,નવ ભાગમાં લખાયેલ, છ ચોકઠામાં ચોપ્પન કાવ્ય છે.
(૩-૧૪-૨૦૧૪)


રુબિકનું સતોડીયું-કાવ્ય ગુચ્છ-૨

ડિસેમ્બર 25, 2017

૧)
ભિખારી
ફૂટપાથ ખણકતાં ઘૃણા
તાકી રહે તમારી નિર્વાહ ખરચ
બેદરકારી ને જીવન બચાવી લેવા
કડાકા સમ ગોઠવેલું છે જેમ
સંતો સમયસર સમજણમાં ઊતરી આવે
આ સ્થળ રિક્તા સમૃધ્ધ છે
હાથ જ બંદૂક છે

૨)
દળ
ઉપણેલો ધુમ્મસ સમ ગોઠવાય
તમારી રેખાકૃતિ પર ખંખેરેલો
ફરી ગોઠવાય વેક્યુમ ક્લિનરામાંથી
પ્રયોગાત્મક જાત તપાસ દળ
ઘોડામાંથી ઉછળેલી રજકણ ખરીઓ
સૂર્યને ઘોડા હોય-અણુ વછૂટતા-
લોખંડી દાંત જડેલું પશુ

૩)
દક્ષા જાડી
તારો ચામડીમાં પેઠેલો હાથ રબરમાંની
ચામડી પર ચીટકી જતાં
ગોળ નખમાં લાગણી કરગરે છે
લક્કડ બજારની આગમાં બળેલું ઘર
ભૂલી ગયું ખેંચાયેલા સ્ત્રૈણ હાથ
મુજરામાં ફસાયેલા રંગીન પ્યાલા
તને સ્વપ્નથી બોલાવે તું પીછેહઠ કરું

૪)
શિલા
ચાક ચોળેલી.વૃક્ષો ઝૂકી લળી
દાંત ચીતરેલાં ફૂલોથી ચૂંબનો પછાડે
અંગ્રેજો માટે ખેંચેલા પંખા ખભામાં
દોરી એક આકાર સ્વીકારે
હોડી માંછલી દરીયો-સરખાં તરે
દરિયાઈ વનસ્પતિ પર અજવાળું વરાળ
શિલા રીત્સોએ* ચાકમાં અહલ્યા exorcised
[*આ ગ્રીક કવિએ ચીતરેલા પથ્થરઓનો ઉલ્લેખ.]

૫)
તાવ
ડેન્ગ્યુ તડકો,પ્રાચીન દેવ એમના
શ્વેત વાળ રમાડે ઉસપાર*થી ગાય
વીજળીદાર પડદો અન્ય યુગમાંથી
સ્વપ્નએ ખોયેલો અવાજ છિનાળ
બાળક અને ચોરેલી સ્ત્રી આનંદ છે
કાલે શું દેખાશે નહીં શાપ છે
જોયું કવિતા સત્ય છે આદિસ્વપ્નમાંથી
[*હરિવંશરાય બચ્ચનના કાવ્યમાંથી-
ઇસપાર પ્રિયે હમ હૈ,તુમ હો,મદિરા હૈ…ઉસપાર ન જાને ક્યા હોગા..]

૬)
સા રે ગ મ પા
રંગ બદલતો કાચીડો પહેલા
ખરીદી યાદ કરાવે તમારા અન્યતરની
પછીથી ગોઠવેલી ફરીથી
જાહેરાત વેપાર વેપાર વેપાર
ડૉલર પાઉન્ડ દીનાર દીનાર દીનાર
ફૂંકાતો લાચાર પવન પવન પવન
ફૂલેલો ગરમાગરમ શ્વાસ આણંદ આનંદ

૭)
ઉનાળો સરસ્વતીચંદ્રમાંથી
ધુમ્મસમાંથી સવાર પંખીઓને તાકી રહી હતી
છાતી પર વાળ ગૂંચળા સાપ જેવું વળગી રહ્યાંતા
ગાઢ શિથિલતા તલસ્પર્શી કોકરવાટ
લીલો પોપટ-કોઇ નથી જાણતાં
એ બધાં ક્યારે ગુજરી ગયાં
કરચમાં અણીદાર બળતી બપોર
સંતરામ બહાર કૃશમૃતની સોબત છોડી ગઈ

૮) આધૂનિકતા
રાજકારણ તમારી અન્યતા ઓળખાવે
જેમ ટી.વી.ના સમાચાર
શહેર ભૂલીજવાયેલી સ્ત્રી છે અને
વેઢા વેદના ગણવા કાપા છે
આંખો રુગ્ણ પાઠક છે
સમયઃ શકુનિના પાસા+ ટ્રોજન હોર્સ
સાંભળો વીજળીના ગોળામાંના તારને

૯)
બાળલીલા
નિષ્કપટ રજૂઆત મહભારતથી
સોલ્ઝેનિત્સિન સુધી ‘દ્રશ્યો મારા
બાળપણમાંથી રમે મારા પર્યંત’
ભીંત લટકી રહી છે ફોટાઓમાં
હાર્મોનિયમની ચાવીઓ જેવી ઉપસેલી
કશુંક કરવાથી દૂર જાતને રોકી રાખતી
માણસ મડદામાંથી કેવી રીતે તૈયાર થયો છે.


માઇક્રોગ્રામ્સ-૪

ડિસેમ્બર 21, 2017

#૧૪૬
અને પછી પાંપણમાંથી મળસ્કુ ગબડી પડ્યું.
ટી.વી. સિરીયલના પાત્રો સમ સંપૂર્ણ આભૂષિત સૂઇ રહી’તી;
એક chime બારી વગાડાતું હતું.
#૧૪૭
અને પછી દુકાનમાં એંઠા વાસણો જામ્યા હતાં.
થોડા મસાલા ચણા,ફુલેવાર,વરાંના વેરવિખેર સિંગદાણા;
એક ઉંદર homeless માણસ સમ બધું ફેંદતો હતો.
#૧૪૮
અને પછી એક મુસાફરમાં બસસ્ટેન્ડ ઉભું હતું.
જમાદાર એની આગળ પાછળ ડંડો પછાડે;
સ્ત્રિએ કહ્યું ક્યાંય જવું નથી,પોટલું આખી રાત એકલું પડી રહ્યું.
#૧૫૧
અને પછી હું એકલો હતો.
મિસરમાં બહાર કાઢેલા મમી જેવો,ઉંડે ઊતરેલી આંખો;
હવે એકલતાની કવિતાથી હું ટેવાઈ ગયો છું.

[ટેલીગ્રામ જેવું ટૂંકાણ, મિનિમાલીસ્ટૉ જેવી સંક્ષિપ્તતા અને હાઇકુનું માળખું (પણ બંધારણ અસ્વીકાર)-આ બધું ભેગું કરી ટેલિગ્રામ્સ જેવી માઇક્રોગ્રામ્સ રચનાઓસર્જી છે.અહીં સંદેશા છે,આપણા અનેકત્વના એના સંદર્ભોના-]


અશ્વઃ- હયવદન,પિકાસો,ડાલી અને હું ગુજરાતી

ડિસેમ્બર 21, 2017

ખરી પછાડી
તોડી નાખેલી ખરીઓથી
આ ખાઇઓ
જેમાં રિલ્કેએ દેવદૂત પોકાર્યો હતો
હું ડામુ છું;
ક્યાંક લગામ ઘાલેલા અશ્વોએ
એના ચંગિસખાન વર્ષો
કૉમિક બૂકમાં દાંત તાણી
ઉંચકેલા પ્રચંડ મસ્તકે,
એમના વછેરામાંથી ખરીદી
શરીરમાં સીવી હતી વેદના,અદ્રશ્ય.
હું બાળકમાં પ્રવેશું
અને ઇચ્છું Actaeon*સમ મારી ઇપ્સામાં
ફડાઇ જાઉં.
૩-૧૩-૨૦૧૩
* in Greek mythology, son of the minor god Aristaeus and Autonoe (daughter of Cadmus, the founder of Thebes in Boeotia); he was a Boeotian hero and hunter. According to Ovid’s Metamorphoses, Actaeon accidentally saw Artemis (goddess of wild animals, vegetation, and childbirth) while she was bathing on Mount Cithaeron; for this reason he was changed by her into a stag and was pursued and killed by his own 50 hounds. In another version, he offended Artemis by boasting that his skill as a hunter surpassed hers.


હું અને તું…માં તારું અને મારું

ઓગસ્ટ 19, 2016

૧) તારા સ્તનમાં અડકવું
ઉંડાણથી સ્પર્શ છેઃ
વપરાયેલી લાગણીને કયો અર્થ હશે…

૨) તારૂં વલોણું કરવું
આખું કલેવર ધમક છેઃ
માખણ તારવવાને કયો અર્થ હશે…

૩) તારા હોઠ પર હોઠ
સાક્ષાત્કાર અગ્નિ છેઃ
પછીની બળતરાને કયો અર્થ હશે…

૪) તારી આંગળી વચ્ચે ભીડાયેલી આંગળી
સાણસી પકડ છેઃ
આંગળી વચ્ચે ફેલાતા લોહીને કયો અર્થ હશે…

૫) તારી આંખમાં એકધાર્યું જોવું
‘ એક-કેન્દ્ર થવા મથી રહેલ ક્લિન્ન છુંઃ*
આપણી વચ્ચે ઉદભવેલી અજાણ ભાષાને કયો અર્થ હશે…

*છિન્નભિન્ન છું • ઉમાશંકર જોશી
સૌજન્ય-ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી(યુ કે)

૮/૧૩ થી ૧૯/૨૦૧૬