વિ-દેશવટોઃ ઘરનો રસ્તો ભૂલેલા સર્જકની કાવ્યયાત્રા

ડિસેમ્બર 25, 2012

કાવ્યક્ષેત્ર એટલું વિશાળ છે કે એક કાવ્ય વાંચતા અનેક યાદ આવે છે.સંસ્મૃતિ અચાનક વિશાળ થઈ જાય.એવું સંસ્કૃતિ વિશે પણ કહી શકાય.એનાથી દૂર થયા પછી એનો વ્યાપ વધી જાય.સંસ્કૃતિની સંસ્મૃતિને નામ છે ,ઓળખ છેઃ ઘરઝૂરાપો,નિસ્કાસન,વિ-દેશવટો આદિ.જેમ ભક્તિયુગમાં ઇશ્વર અનુરાગ હતો એમ ભૌતિકયુગમાં ‘વતન’એવું ટીખળિ વિધાન ભરતભાઈ અને અન્ય કવિઓ વાંચતા કરવાનું મન થાય.ભરત ત્રિવેદી એ કાવ્ય-જીવન યાત્રાને વિ-દેશવટો નામ આપે છે અને પન્ના નાયક પોતાને વિદેશીની નામે ઓળખાવે છે.
કુલ ત્રણ પ્રસ્તાવના અને CD સાથેનો આ સંગ્રહ બે ભાગમાં વિસ્તરેલો છે,અછાંદસ( આ શબ્દ સ્વયં ચર્ચાનો વિષય છે.)અને ગઝલ.એમાથી અછાંદસ વિશે અહીં લખાયું છે.( ગઝલ મારો વિષય નથી અને આવડત નથી.)
વિ-દેશવટો’માં સમાજવાદી ધ્વનિ છે,વ્યક્તિચિત્રો છે જે નીજી વિગતો બોલે છે.લા.ઠા.ના કાકુ સંભળાય છે તો-વેગાઝનાઇટ્સ-જેવા કાવ્યમાં વેગાઝ અને ભાદરણનો સંદર્ભ સધાતો નથી,’ઓરે પિયા મોરે પિયા’જેવાં કાવ્ય અકારણ લમ્બાયા છે.એમના કાવ્યમાં વક્રતા કે અફસોઅસ વર્તાય છે,કાવ્યજગત પ્રત્યે તો અહીં બાળસહજ રમતિયાળ ભાષા પણ છે અને સંક્ષિપ્ત કવિતા( મિનિમાલિસ્ટ પોએટ્રિ)ની ઘટ્ટતા ય છે.ક્યારેક કવિતા gag કે એના જેવા અભિગમ તરફ સરકી જાય છે.Ars poetica જેવા કાવ્યમા કવિતા simile સુધી જઈ મેટાફર બનતા અટકી જાય છે,તો ક્યાંક હોવાની વેદના,ન હોવાની,ગળાઈ ગયાની છે.કાવ્યમાં પોલિટિક્સ સંભળાય છે.’સ્પ્રિંગફિલ્ડ’માં પરદેશી પણાનો અનુભવ વક્રતા અને માનસિક અસંગતિથી ઝૂંપા લાહિરીની ‘નમસેક’માં જોવા મળે છે તેવી મથામણ છે.( આ ડાએસ્પોરા નથી એડજસ્ટમેન્ટની મથામણ છે.)આ કાવ્ય સાથે ‘ફોલિન્સબ્રુકનું મારૂ ઘર’ ટ્રાન્સમાઈગ્રેશનના કૂટપ્રશ્નો છે,મનોસ્થિતિ છે.સ્થિત્યંતર અને સ્થળાંતર પૂનરવસવાટ્ની વ્યથા છે,શારિરીક તકલીફો છે.’વિન્ટર અને હું’ સ્થાનિક અને સ્થળાંતરિત માણસનું જક્ષ્ટાપોઝિશન છેઃએવાં કાવ્ય આ મારાથી નહીં થાય કે આ મારી પરિસ્થિતિ નથી કે મારી હયાતી નથી એનો સૂર છે.જીવવું એ ટેવાવું છે.કાવ્ય પ્રાદેશિક ,સામાજિક,ધાર્મિક,શહેરી ચિત્રોથી ભરેલાં છે અને કાવ્ય વિશે પણ કાવ્યો છે જ્યાં અભિવ્યક્તિની, ભાષાની,સરળ નિખાલસતા અને સાહજિકતા( અક્લિષ્ટતા)એવાં કાવ્યોનું હાર્દ છે.’માનો ફોટોગ્રાફ-બારી બહાર’આપણા ભૂતપૂર્વ કવિ યાદ કરાવે છે,નવા ધ્વનિથી, સંદર્ભથી.’કવિતા અને એક અધૂરી કવિતા’ જેવાં કાવ્યમાં ભર્તૃહરીવાળો સ્ફોટ કાર્યરત છે,કાવ્ય સર્જનની વેદના છે, મથામણ છે.દરેક કાવ્ય અધકચરી પ્રક્રિયા છે,જ્યાંથી સર્જક પડતું મૂકે ત્યાંથી બીજા કોઇએ એને ફરી તપાસવાની છે ,ઓળખવાની છે.
ભરતભાઈની કવિતા સામાજિક મૂલ્યોનો ઉચ્છેદ વા હ્રાસ લઇને આવે છે વા રેશનાલિસ્ટ સમ આપણી સામાજિક અતિરેકતા અને આપણા મૂલ્યોની પૌરાણિકતા કે જીર્ણતા વિશે બોલે છે.ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે કવિતાનું કામ ગદ્યમય પદ્યનું પણ હશે?કે પછી એ બે વચ્ચે જે ભેદ છે તે કાંઠા તોડવા જરુરી છે?કે બે શૈલી પોત પોતાની રીતે પોતાના કામ કરે તે હિતાવહ છે.આ ઉપરાંત ભરતભાઈની કવિતામાં અભિવ્યક્તિના ત્રણ અભિગમ વર્તાય છે તેમાં પહેલો એમના કાવ્યમાં pop cultureના સંદર્ભો,ઉલ્લેખો;લોકગીતો-ફિલ્મી ગીતો-કહેતી વગેરે.ડૉ.સુમન શાહ પ્રસ્તાવનામાં આને ‘ઇરાદા વગરની અથડામણો’તરીકે ઓળખાવે છે.કાવ્ય સર્જન પ્રક્રિયામાં એ આગંતુક પંક્તિઓ અકારણ તો ન જ હોવી જોઇએ.બીજું પ્રત્યારોપણ એમના કાવ્યમાં સતત ડોકાયા કરે છે,કદાચ એ છઠ્ઠી વિભક્તિના અતિરેકનું કારણ હશે.( અને એવું મોટા ભાગની ગુજરાતી કવિતામાં દેખાય છે.આપણું છઠ્ઠી વિભક્તિને ખીલે લટકતું કાવ્યક્ષેત્ર છે.)
અમેરિકા નિવાસી આ કવિને કોઇની સાથે તપાસવો હોય તો તે છે ટોની હોગલેન્ડ,કારણ આ કાવ્ય અમેરિકન confessional ( જ્યાં ‘હું’ શરૂઆત છે.) અને the social( જ્યાં ‘હું’ પોતાને તાગે છે.)ઉપરાંત એમની કલ્પના (ઇમેજીનેશન)નો વિસ્તાર શિષ્ટાચાર (શૈલી),નૈતિકતા (મૂલ્યો),સેન્દ્રિયતા,ઉર્મિયુક્ત લય અને નિખાલસતા સુધી ઘરોબોભર્યો તોફાની છે.ટોનીના કાવ્ય સાંપ્રત વા અત્યાધૂનિક જીવન પધ્ધતી અને સંસ્કૃતિ વિશે કોમેન્ટ છે,જ્યારે ભરતભાઈના દેશી મૂલ્યો વિશે છે.
ત્રિજો અભિગમ છે તે બહુ ચર્ચાએલો “ડાએસ્પોરા”નો જે ‘વિ-દેશવટો’નો ખાસ ધ્વનિ છે.એમના ઉપરાંત બાબુ સુથાર,પ્રિતમ લખલાણી,પન્ના નાયક વગેરે ( અને મેં ન વાંચ્યા હોય તેવા વિદેશી સર્જકો એ પણ) આ ધ્વન્યાત્મકતા ઉભી કરી છે. વિશ્વ કવિતા-ખાસ કરીને યહુદી માણસો તથા કવિ અને ગુજરાતી કવિતા વાંચતા આ ડાએસ્પોરા સંજ્ઞા બે અર્થમાં સમજાય છે.એક યહુદીઓની બાબીલોનમાંથી હાકલપટ્ટી અને તેમાંથી સર્જાયેલું વેરવિખેરપણું અને બીજું કોઈ પણ પ્રજાનું સામાજિક-આર્થિક-ધાર્મિક પૂર્વપીઠિકા સાથે સકારણ વિખરાવું. આ બન્નેમાં સ્થાયિ થવું મૂળગામિ અનુભવ કે વિચાર છે,આયોજન છે.એક સ્વેચ્છાએ નિસ્કાસિત થયેલો માણસ છે,બીજો “ત્રાહિત” નિસ્કાસન છે.ગુજરાતી કવિ પહેલા પ્રકારનો સ્થળાંતરિત માણસ છે પરિણામે એના સર્જનમાં પેલા યહુદી(કે એના જેવાં ઇતર)કવિમાં હયાતી ન હોવાની વેદના નથી દેખાતી પણ કેવળ દૂરત્વનો સૂર સંભળાય છે.આ કવિમાં-અને અન્યમાં પણ.- આત્મતપાસ અને આત્મનિસ્કાસન દ્વારા સ્વક્ ને ફરીથી ઓળખવાની તથા કુટુંબ સાથે-એ દ્વારા ભૂતકાળ સાથે-સંબંધ,ગઠન જાળવી રાખવા,પારંપરિક મૂલ્યોને દ્ર્ઢ કરી રાખવાની ગડમથલ અનુભવાય છે.વેદના ન હોવાની નથી, ગળાઇ ગયાની છે.આ કાવ્યોને ડાએસ્પોરા સંબંધે જોઇએ તો આ સ્થળાંતર વાતાવરણમાં ઉદભવતી socio-eco-political અડચણો કે પરાણે બદલવી પડેલી રીતભાતો અને એની મનોગત વેદના છે.સ્પ્રિંગફિલ્ડ-ફોલિનબ્રુકનું મકાન-વિન્ટર અને હું કે વર્ષો પછી વતન જતાં-આના સારાં ઉદાહરણો છે,એક ગોઠવાવાની ગડમથલ કે મથામણ છે બિજી અનસ્તિત્વની વેદના છે.સામાજિક-સાંસ્કૃતિક સંરચનાના આ કાવ્યોમાં ભરતભાઈ પાછળ મૂકિ આવેલી સંસ્કૃતિ સાથે ઘનિષ્ઠ તાદાત્મ્ય ધરાવે છે,ભૂતકાળ ભૂલાતો નથી અને નવેસરતા સ્વીકારાતી નથી એ મનોસ્થિતિ એમના મોટાભાગના કાવ્યનો ધ્વનિ છે.ઉપરાંત પેલા સિરિયન કવિ મેથ્યુ શિનોડા જેમ પૂર્વજો સાથે અનુસંધાન જાળવતા કવિતા દ્વારા પરિવર્તનો વિશે વિચારતા કરી મૂકે છે.ભૂસ્તરના અનુસંધાન પણ ધ્યાન ખેંચે છે ‘મારો એ મિત્ર’માં.આપની પ્રાગઐતિહાસિકતા જ આપણી શરૂઆત છે,આપણા મૂળગામી પણાની.અહીં એક અછડતો ઉલ્લેખ કરી લેવો છે એમના કાવ્ય વિશેની કવિતાઓનો જે કદાચ જુદો અભ્યાસ માગે છે,જ્યાં”કાવ્ય સર્જનની મથામણા,પ્રક્રિયા,અભિવ્યક્તિના દ્વંદ્વ વિશે” (મધુસુદન કાપડિયા)કશુને કશુ કહેવાનુ છે.
છેવટે આ પુસ્તકમાની ત્રણ પ્રસ્તાવના વિશે વાત કરવી છે.દરેક પુસ્તકમાં પ્રસ્તાવના બે કામ કરે છે,એ કાંતો પાઠકને પક્ષપાતી (પ્રેજુડાઇસ)કરે અથવા અભિભૂત કરે.પ્રસ્તાવનાનું કામ દિશાસૂચન જેવું છે,દોરી જવાનું નહીં.અનુસરણ ઉઅપજાવે ત્યારે એ વાંચનારની અનુભૂતિ કે ભાવનને સંકુચિત/સિમિત કરે છે અને જે કહેવાયું છે તેનાથી વિશેષ કે જૂદી રીતે કાવ્યભાવને પરિમિત કરે છે,અને ક્યારેક મૈત્રીભાવે લખાયેલી તો વધારે પડતો દેકારો મચાવે છે.પ્રસ્તાવના ચિતાર છે અને પરિપ્રેક્ષણ છે.સંદર્ભ છે,સહાનુભૂતિ નથી.ડૉ.સુમન શાહની પ્રસ્તાવના કેટલાંક પ્રશ્ન અને વિધાનો સામા ધરે છે.૧) ” અછાંદસકારે ખાસતો રચનાને અનુરૂપ લય પ્રગટાવવો રહે છે…’ શામાટે? કવિતા એટલે એને લય સાથે સંબંધ હોવો આવશ્યક છે? તો અછાંદસ એટલે લયબધ્ધ પંક્તિના ટૂકડા એમ સમજવું? તો જેને prose poetry કહેવાય છે તેમાં કવિતા નથી? તો આપણે પરંપરાને અનુરૂપ થઈને સર્જન કરવૂ રહ્યું?ટૂંકમાં આ ‘અછાંદસ’ શબ્દ જટિલતા છે,સંદિગ્ધતા છે.૨) ” કોઈ પણ કાવ્ય રચનામાં વસ્તુ,માધ્યમ,બાની કે કાવ્ય પ્રકાર મુખ્ય પરિમાણો છે..” આ બ.ક.ઠા.ના જમાનાને લાગુ પડે e-poetry યુગમાં પ્રવેશેલી કવિતાને નહીં.આપણા કાવ્ય “તપાસવાના” માપદંડ હજુ પૌરાણિક જ છે શા માટે? ૩) (ભરતભાઇની) રચનાઓ અછાંદસની જાણીતી પરંપરામાં નથી…”કઈ પરંપરા? ગુજરાતી ભાષામાં આ જાણીતી પરંપરાના નામ કે ઓળખ છે? ૪) ” એને (ભરતભાઈને) આપણા સાહિત્યિક વાતાવરણની,એમાં જાગેલા ,શમેલા,વા કે વંટોળની ખબર નથી…” આમ જોવા જાવ તો લાંબી ટૂંકી પંક્તિના છાંદસ ટૂકડા -અછાંદસ !-ગીત ,ગઝલ અને સૉનેટ એ ગુજરાતી કાવ્યનું વાતાવરણ છે-ગઝલ મુક્તિધામ છે.ગઝલ વગર-એ પહેલાં ગીતયુગ હતો.-ગુજૌ કવિતાને ઉધ્ધાર નથી.છપાતાં મેગેઝીન,ઇન્ટર્નેટ, અને હવે ઈ-મેગેઝિન ઉપરાંત દૈનિક કૉલમના લેખક-સંપાદક પ્રાચીન અને પારંપરિક દ્ર્ષ્ટિથી જ કવિતા માગે છે,મેળવે છે અને છાપે છે.આપણા સમ્પાદકે આપણી કવિતાને મારી નાખી છે.૬૦ના દાયકાના કવિના ૬થી૧૦ કાવ્ય બે મેગેઝિન એક સાથે છાપી,નવ્ય સાહિત્ય માટેના પાનાનો ભેલાડ કરીને !! ૫) ” રચનામા ડાયાસ્પોરિક વગેરે ભાવ -ભાવનાત્મક કથાનકની ગૂથણી પણ હોય….” અહીં ડાએસ્પોરિક એટલે ગુજરાતી કાવ્ય પરંપરા એવો નિર્દેશ દેખાય છે.ઉપરાંત ‘કથાનક’ શબ્દ એવાં કાવ્યમાં નેરેટિવ પધ્ધતિ પર ભાર મૂકે છે, જે અમેરિકન કવિતામા,લુઇસ ગ્લિકમાં ખાસ,દેખાય છે અને વિ-દેશવટો’માં પણ એ વિશેષ કરીને પ્રવર્તમાંન છે.

ડો.ચીનુ મોદી એમની પ્રસ્તાવનામાં સ્પષ્ટતઃ કહે છે વિ-દેશવટૉ’ની કવિતા-ગઝલ સિવાય-conflict છે.ત્યાં અને અહિં એ બે ભિન્ન હયાતી વચ્ચે,પરિસ્થિત વચ્ચે,તેથી કવિ બાહ્યતા અનુભવે છે.વેદના હોવાની નથી,ગેરહાજરીની છે.
મધુસૂદનભાઈની પ્રસ્તાવના આ સંગ્રહ અને સંગ્રહ બહારના કાવ્ય સંદર્ભથી મિશ્રિત છે.એમાં કવિ અને કાવ્યસર્જન વિશે લખાયેલાં કાવ્યનો વિશેષ ઉલ્લેખ છે.પૃ.૩૧ પર ઉલ્લેખેલાં લાઇફ અને ટાઇમ આ સંગ્રહમાં નથી.
ત્રણેવ પ્રસ્તાવનાનો કૉમન શબ્દ છે “ઘરઝુરાપો” જેને કવિ પોતે ” વતન વગરના શ્વાસ પરાયા…” સ્વરૂપે ઓળખાવે છે.
છેલ્લે જેમ અનેક ગજરાતી પુસ્તકોમાં બને છે તેમ અહીં પણ પ્રૂફરિડિંગના પ્રોબ્લેમ આંખે વળગે છે.ભરતભાઈની કાવ્ય ભાષા રમતિયાળ છે,એના લહેંકાઓને કારણે ડૉ.ચીનુ મોદી કહે છે તેમ”જુદા પ્રકારની ગમ્મતનો અનુભવ” કરાવે છે.હોગલેન્ડ સમ ભરતભાઈના wisecrack lyricism હમેશા જામતા નથી પણ આળો જોસ્સો લાગણીશીલ આતુરતા એક પુદગલ બાંધી આપે છે જેના પર એક લાક્ષણિક ચારિત્ર્ય ઉભું થાય છે.જે ટોની હોગલેન્ડ કહે છે તેમઃ-
like a heavy piece of furniture inside you;
you carry it,it burdens you,it drags you down…
than you stop,and rest on top of it.

આસ્વાદઃ અમદાવાદ

તને છોડવા છતાં
ક્યાં છોડી શકાયું છે?
ને
અહીંયા આટલું રોકાવા છતાં
ક્યાં વસી શકાયું છે?

ભાષાને તાંતણે
મારી ગઈકાલ આજની સાથે
જે ગૂંચવાઈ ગઈ છે
તેની આ કવિતા છે.
કાવ્યની પ્રથમ બે પંક્તિ conflict (વિચ્છેદ) છે.આ વિચ્છેદ પ્રશ્નથી તથા તને-ક્યાં-અહીંયા અને ફરીથી-ક્યાં એ ચાર પ્રશ્નાર્થ શબ્દથી ભારપૂર્વક વ્યક્ત થાય છે.મનમાં શંકા છે ,ગડમથલ છે.આવું થયું છે કે થવાની શક્યતા છે એ દ્વિધા કાર્યકારી છે.આ ઘરઝુરાપો કે અતિતરાગ હોવાનુ ભિન્નત્વ છે,હું હતો અને છું વચ્ચેનો ખટરાગ છે, માન્સિઅક વિકેન્દ્રિકરણ છે-અહીયા આટલું રોકાવા છતાં/ક્યાં વસી શકાયું છે?-આ પરંપરાથી ફંટાઇ ગયાનો વિષાદ,ભૂતકાળમાંથી વુખૂટા થવાનું જ્ઞાન જે એના દરેક અર્થમા-ધાર્મિક,સામાજિક,આર્થિક અને રાજકારણ-સંદર્ભમાં છે તે પોતાના મૂળગામીપણામાંથી વિખરાવા વિશે છે.એ વેદના છે , વસવસો છે,ત્યારે પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ બાદ થતાં પૂર્ણ શેષ રહે રે વ્યાખ્યા ,જ્ઞાન અસહ્ય લાગે છે.આંખ વચ્ચે નાક પર કરચલીઓ તણાય છે અને ચહેરો બદલઈ જાય છે.સ્થળાંતર,દેશાંતર ચહેરો બદલાવાની પ્રક્રિયા છે.
માણસ અને કવિ વચ્ચે અભિવ્યક્તિનો ફેર છે.પહેલો છે તે ફરિયાદ,કકળાટ અને સતત પુનરાવર્તનથી જીવે છે ,બોલે છે.એ સામાજિકપણાથી પિડાય છે.બીજો,કવિ વિહંગાવલોકનથી પિડાય છે.એ બહારથી આંદર નિહાળે છે.સંવેદનશીલ હોવાથી સર્જક એની આસપાસની સમગ્રતાને અભિવ્યક્ત કરે છે.એની પાસે ભૂતકાળ અને સાંપ્રતને કહેવાની ભાષા છે.જે ખૂબ નાજુક છતાં બળ્કટ છે-“ભાષાને તાંતણે…” આ તાંત કરોળિયાના જાળાં જેવા ગૂંથાયેલાં કે ગૂંચવાયેલાં,ગમે તેમ પણ એકમેક સાથે સજ્જડ.માણસ હોવાની આ પરિસ્થિતિ છે જે ગઈકાલ અને આજ સાથે સંમિશ્રિત છે,જેને સંસ્મૃતિ કહેવાઈ છે.એ કાંતો ગૂંથાયેલી છે વા ગૂંચવાયેલી.એ પાતળી સંસ્મૃતિ હોવાની કવિતા છે,સ્થળકાળની કવિતા છે.પ્રસ્તાવનામાં કહેવાયું છે તેમ આ અને આવી ભાષા અતીતરાગ છે.
બે પ્રશ્ન ચિન્હ અને એક પૂર્ણવિરામથી જડબેસલાક આ કાવ્ય લાક્ષાગૃહમાં ન દાઝ્યાની બળતરા છે.

હિમાન્શુ પટેલ ( અમેરિકા )


રિવ્યુ-1

ઓગસ્ટ 16, 2009

અસ્તિત્વની ક્ષિતિજને પેલે પારઃ
એક પુનઃઅવલોકન
કવિ-કમલેશ શાહ , એપ્રિલ-૨૦૦૦,ગૂર્જર ગ્રંથ્રત્ન કાર્યાલય.મૂલ્ય ૧૫૦ રૂ.

૧૯૭૦ના દાયકામાં ગુજરતી સાહિત્યમાં અનેક કવિઓ લખતા થયા હતા.અને એ બધાં એક કવ્ય સંગ્રહ પૂરો કરી થાકી ગયા–કોણ જવાબદાર છે એ માટે, કવિ કે ગુજરતી પાઠક?કે આપણું
અંગ્રેજી શિક્ષણ તરફ ઢળવું ! ઍ સમયગાળામાંથી કે અર્વાચીનોમાંથી કવિ-સંપાદક કમલેશ શાહ પણ છે.૧૯૭૧થી૭૯ સુધી સાંપ્રત સાહિત્યના જોસ્સાથી કટિબધ્ધ, એ સમયના યુવા સર્જકોના
વિકાસ માટે આવશ્યક sine qua nons (અનિવાર્ય શરત કે લાયકાત )થી સજ્જ પણ હતો. એનાથી વધુંમાં એની પાસે વિશેષ પણે તીવ્ર સંવેદનક્ષમતા પણ હતી. એના કાવ્યોમાં હોવાની
મથામણ-કે ચિંતા વા ગુનાહિત ભાવના–અભિવ્યક્ત થાય છે. ૨૦૦૦ની સાલમાં પ્રગટ થયેલો કાવ્યસંગ્રહ ઘણું વૈવિધ્ય ધરાવે છેઃ ( ગુજરતી સાહિત્યએ “ભૂષણો ” મેળવેલા કવિઓ છોડી
એના વિસરાઈ ગયેલા વિદ્યમાન કવિઓની ફેરતપાસ કરવી જોઇએ.)સ્થાનિક ધરતીના કાવ્યો વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. જેમકે–પીપળાનું વ્રુક્ષ, ઉનાળાની ભરબપોરે અમદાવાદ, વરસાદપછી
સાંજે મુંબઈ, કે , વન ટ્રી પોઇંન્ટ, માથેરાન–વગેરેમાં જે તે સ્થળના સ્થાનિક જનજીવન, રૂઢીઓ, આદતો જે આપણી પરંપરાએ ઊભી કરી તે મૂળભૂતતાને, આધૂનિકતા સાથે ભેળવી પણ છે,
અને એ દ્વારા પોતાના હોવપણાની શોધ આદરે છે.

અહિં ખાસતો અના બૂધ્ધ કાવ્યો વિશે વાત કરવાનો ઉપક્રમ છે. જ્યાં કવિ જીવનની વિશળ સમજણમાં, કુદરતમાં અને એ દ્વારા સમસ્તમાં, પરંપરિક લાગણી બધ્ધતાથી, એ રીતે જૂદો પડે છે
કે કવિ અસ્તિત્વના મૂળભૂત કૂટપ્રશ્નોની ” હું ” થી ફેરતપાસ કરે છે. પરિણામે કવિતા કવિમાં વિલિન થાય છે. સંગ્રહના પહેલા બન્ને બુધ્ધ કાવ્યમાં કવિ પોતાને આડકતરી રીતે પ્રથમ પુરુષ
એકવચનમાં ઉદ્દેશે છે, જે બુધ્ધમાં વિલિન છે. કવિની તીવ્ર મથામણ એના હોવાના વિરોધાભાસમાં–શરીર અને આત્મા, ઈચ્છા અને આરોપણ, એકતરફ , રિક્તતા અને ગુણાતીત બીજી તરફ.
જે વૈશ્વિક પરંપરામાં થયું છે તે પ્રમાણે ( પણ ) દ્વિભાજનથી આગળ ગયું છે. પહેલા નાનકડા કાવ્યમાં બુધ્ધ થવાની ઇપ્સામાં પોતે બોલે છે, પણ છેવટે પોતાને સંક્રાંત કરી, તૂટી જઈ, ફરી
પોતાની હોવાની નિષ્ફળમાં કેદ થઈ જાય છે ” અટકાવી રાખ્યો છે ” એ સભાનતાથી. આ શુધ્ધતમ (કે પવિત્ર !) અને ” હું ” બુધ્ધની રિક્તતા ( નિર્વાણ !) નું શિક્ષણ અને શિક્ષણની રિક્તતા બન્ને સમથળ થઈ જાય છે. પરિણામે કવિ માટે કે એના કાવ્યતત્વ માટે નિર્વાણ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાને બદલે હોવાનું સત્ય લાદવું વધારે મહત્વનું છે.

બીજા કાવ્યમાં ઉમેરાયેલું સ્નેહતત્વ એટલુ જ સૂચવે છે કે ઈચ્છા અને આરોપણ પ્રાપ્તિ માટે કે હોવાની શક્યતા માટે આવ્શ્યકતા છે. અને આ બૌધ્ધિક સૂઝ કાવ્ય વાંચવાના અનુભવ્નો એક ભાગ છે.કમલેશના કાવ્યોનો પાઠક આવા અનેક બળકટ સંવેદન, હતાશા, ઈચ્છા અને દ્વિધાવ્રુત્તિમાંથી જાગી માણસ હોવાની ટાળી ન શકાય તેવી જબરદસ્તી, અસ્વાભવિકતા, મુંજવણ, સંકોચ વગેરેમાં અસ્થિરપણે ઝુલે છેઃ અને એ જ છે માનવ પરિસ્થિતિ.

અંતે એ કહેવું પણ અનિવાર્ય થી જાય છે કે કમલેશના આ બે કાવ્યો તાઈવાનિસ કવિ શી હ્વે ચી પણ યાદ કરવે છે. શી ચીના “માંખી સાંભળે છે બુધ્ધનું તત્વજ્ઞાન ” અથવા ” મારા બુધ્ધ તું
દયાજનક છુઃ આનંદનો સ્વિકાર ” વા ” ખોવાયેલો સ્કાર્ફ ”

i take out from my bosom the once lost khata / and see glistening purple tears well up in your eyes…ane
અને હું જાગ્યો ત્યારે મારી ઉપર
બૂધિવ્રુક્ષ
સ્વાસ લેતું હતું…તારી પાનીની ઠેશ વાગ્યા પછી.

નોંધઃ khata=સ્કાર્ફ. હિમાન્શુ પટેલ ૭-૨૯-૨૦૦૯