બે તરફીઃતમસો મા જ્યોતિર્ગમય

સપ્ટેમ્બર 3, 2014

ઇશ્વર મારી સામે
રેખાગણિતથી* જૂએ અને હું ભયભીત.
એ મારામાં અચાનક ઓથારથી હુમલો કરે.
હું બૂમો પાડું બાને,
હું દરવાજા પાછળ ભરઈ જાઉં
જ્યાં બાપા સોડાતા કપડા ટાંગે;
એમણે શાંત પાડવા મીઠુ પાણી આપ્યું,
હું પ્રાર્થના ગણગણી.
પણ એક અન્ય તરીકો પણ હતો;
મને લાગશે કે એ ત્રાંસી નજરે મને જૂએ,
હું સીગરેટની જાત વિશે વિચારું,
હું બીડી,ટ્રેનની સીસોટી
ખેત મજુરણ વિશે વિચારું
સુગંધી અને પીળાં ફળ ભરેલાં બાસ્કેટવાળી.
એ જાણે તે પહેલાં,હું એના ખોળામાં.
હું એની શ્વેત દાઢી ખેંચું.
એ ફેંકે મારી તરફ દડો વિશ્વનો,
હું પાછો ફંગોળું.
[*ભૂમિતિ શબ્દ મને ખબર છે પણ આ રેખાગણિતમાં હસતરેખા અને ગણતરીનો સંદર્ભ મને વધારે યોગ્ય લાગે છેઃદૈવિ ગણતરી અને જ્યોતિષી ગણતરી.]

અછકલાપણું અને ગુરુત્વાકર્ષણઃ
આપણે જનમ્યા ત્યારથી,’પ્રભુ અંન્ધારેથી અજવાળે લઈ જા’સિધ્ધાંત,ખયાલ,વૃત્તિ,અછકલાપણું અને ગુરુત્વાકર્ષણ સમજવા રત રહ્યાં.શબ્દમાં દાબેલાં અર્થ ઉકેલવામાં વ્યસ્ત રહ્યાં.પણ એક ક્ષણ જંપો-જૂઓ વિશ્વનો દડો કેવી કુશળતાએ કવયિત્રિએ પાછો ફંગોળ્યો…

વૈશ્વૈક સંવર્ધન પ્રેમ ભર્યા વિધ્વંસની સંસ્કૃતિ છે.દરેક પેઢી ગૂઢતાને ભયે મનોમંથનથી પીડાય છે,જે શક્યતાના વિવિધ સ્તરે ઊતરી આવે છે,કાલ્પનિક વા વાસ્તવિક-વૈશ્વિક રોગ,સ્ટાર વોર,માણસમય રોબાટ,અણુયુધ્ધ,વાતાવરણ ફેરફાર,વગેરે,વગેરે.અને હાલિવૂડ-બોલિવૂડે આ ભયને-ઉત્પાતને-મનોરંજક વેપારી સ્વરૂપ આપી મૂડીબધ્ધ કરી લિધું.એ ભય માધ્યમોએ ધકેલેલો,સમાચારોમાં પણ વણાયેલો છે.જેનું વર્ચસ્વ છે તે વિધ્વંસઃ ખૂંખાર હિંસા,ગરીબી,લોભ,અન્યાય,હેરાનગતિ કે પ્રકોપ સ્વરૂપ આવે છે,આમાંથી જે ભાર વર્તાય છે તે અસહિષ્ણુતાનો છે.એવી પરિસ્થિતિનું કલાત્મક રૂપાંતર કરવાનું હોય ત્યારે એ પદાર્થ,માહિતિ વગેરે ગૂંગળામણ સર્જે,ક્યારેક જડ પણ કરીદે.

સમાંતરતા કેળવવી,બહુ અઘરું છે.એક તરફ સર્જક તરીકે કટિબધ્ધ થવું આવશ્યકતા છે નૈતિકતાએ,અને આપણને એ અંધકારને પ્રકાશમાં ફેરવવા,મથામણ કરવા,પ્રેરે છે.અને એ ક્ષણે સર્જકશક્તિ(કે કલ્પનાશક્તિ)એની સશક્તતાથી કાર્યરત થાય છેઃ સર્જન માટે,વિધ્વંસ માટે નહીં;સુધારા અને પુનઃગઠન,સૂઝ અને તારણ માટે.

આવા પ્રકાશ વિશે આ કવિતા અને આવાં કાવ્ય બોલે છે.અતિશય લાગણીશીલતાથી નહીં,જેને પોતાનું ભારે સ્વરૂપ છે,અને વ્યર્થતા પણ નહીં- એવો પ્રકાશ જે વૈશ્વિકભારને બાથ ભરે અને એમાં પરિવર્તન લાવે,જેમ કાચનો ટૂકડો એમાં ઝડપાય.આને ‘અન્ય માર્ગ’કહેવાય જે આ ‘બે તરફી’ કાવ્યમાં ઉલ્લેખાયો છે-નજીવો ફેરફાર દ્રષ્ટિકોણમાં જ્યાં બધું જ્યોતિર્મય ઉપરાંત ટીપીને ઘડિ શકાય તેવું નરમ થઈ જાય છે,બાળકના દડા સમ ઇશ્વર પ્રતિ ફંગોળાયેલું.

યુધ્ધ આક્રોશઃ આપણે એકમેક પ્રત્યે હિંસક થઈગયાં,ગરીબી અને રોગ આપણા પર સવાર થઈ ગયાં,આપણને ધરી રાખતી ધરતી રોળી નાખી-જે થાળીમાં જમ્યા એમાંજ છીદ્ર કર્યું.ગ્રીક કવિ ઓવિડે વર્ણવ્યું છે તેમ,આપણે એ તમામ પ્રકાશ મેળવવો પડશે જો આપણે
ગોર્ગોનનું કાપેલું મસ્તક મૂકતાં પર્સિયસે દાખવેલી તકેદારી અને કુમાશ કેળવવા હોય,ઉપરાંત જળ પરીઓ સમ નાની ડાંડલી અને ટૂકડા,પરવાળામાં ફેરવાતા જોઇ,પોતાના શણગાર માટે એકઠાં કરવા હોય તો.આપણે સર્જવું પડશે,ઘડવું પડશે,આ ભય,હિંસા વગેરે સંદર્ભે,એક નાજુક અને ચંચળ સૌદર્ય.

ઇટાલિયન પત્રકાર-સર્જક,ઇટાલો કેલ્વિનો સાહિત્યિક જ્ઞાન અને શોધખોળનું જ્ઞાન (વિજ્ઞાન) વચ્ચે ભેદ જણાવતા કહે છે સાહિત્ય જ્ઞાનની શોધ છે જ્યારે વિજ્ઞાન ગણતરી છે,ભૌતિક માહિતિ છે.એના મતે ચિંતનગત હળવાશ,મૂર્ખતા નહીં(lightness of thoughtfulness,not of frivolity.) જીવનાનો ભાર કાઢી શકે વા દૂર રાખી શકે છે.ઇશવર પણ ગણતરીથી(ત્રિજ્યા માંડીને)જીવાડે છે એટલે તો from inside geometry પહેલું વાક્ય છે.અંદર બેઠેલો ઇશ ત્રિકોણ કે ચોરસ કે લંબચોરસના દરેક ખૂણા જડબેસલાક રહે તેનું ધ્યાન રાખે છે! એટલે તો ઇશ્વર તમારી સામે જૂએ ત્યારે જીવ ધ્રુજી ઉઠે છે,બીજા વાક્યમાં.કોણ ઉતરી આવે છે માણસમાં ઓથાર રૂપે? માણસ પોતે કે માનવ બહારની વૈયક્તિકતા? ચેતોવિસ્તાર? આપણે બે અંધકાર(કે અજાણ) વચ્ચે સમય વ્યતિત કરતી હયાતી છીએ.આપણી માનસિકતા એટલી નબળી છે કે ભયભીતમાં-if i sense He’s peeking at me-,આપણે ભૌતિકતાનો આસરો લઈએ છીએ કે શોધીએ છીએ,બીડી-સિગરેટ,લાલ ઝભ્ભાવાળો માણસ(કવયિત્રિ પાદરી કહેવા તૈયાર નથી.)વગેરે.પણ કાવ્યાંતે સર્જક રમતે ચડી જાય છે,છતાં દડા જેવી પૃથ્વી-અંતરિક્ષની પશ્ચાદ્ભૂમાં.-સર્જક અજાણ્યા આશયે પાછી અપાતી હોય તેમ ફંગોળે છે,આશ્રયે(!)-ખોળામાં દાઢી રમાડતી- હોવાં છતાં કવયિત્રિએ કેળવેલી અલિપ્તતા ધ્યાનપાત્ર ચિંતનયુક્ત’હળવાશ’છે,કેલ્વિનોવાળી.આપણા ત્રિવિધ તાપ અને કેલ્વિનોની ત્રિવિધ હળવાશ(લાઇટનેસ)વચ્ચે ફંગોળાયા કરતાં આપણે કેવળ juxtapose છીએ-અડોઅડ મૂકાયેલાં,છતાં અલિપ્ત.

જીવનનું ગુરૂત્વાકર્ષણ છેઃ બે તરફી.

(આસ્વાદ-અનુવાદ-૬/૧૬ થી ૭/૩/૨૦૧૪)

Read the rest of this entry »