વેપારી વેદનાની વાચાળ કવિતા:આસ્વાદ

ડિસેમ્બર 25, 2010

ડિસેમ્બરની ૨૫મીએ દુનિયા ઊજવે તારણહાર પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તનો બર્થ ડે !!!

સુતા પહેલાં પત્નીને રીમાઈન્ડર
“બર્થ કંટ્રોલ પીલ લીધી કે નહીં?”
ને ચામડાં ચૂંથ્યા પછીનાં નસકોરાંનાં અવાજ અને
એલાર્મના વણનોંતર્યા અવાજની વચ્ચેની તીણી ચીસો.

ઍબોર્સન ક્લિનિક ની અંદર છુપાતા અને,
પ્રસૂતિની પીડા ઘોળીને પી જતા ચહેરાઓ થકી,
આકાર વગરના રૂંધાતા શ્વાસના ધબકારાનો વિલાપ.

રોજ રોજ પ્રાર્થના અને વાયગ્રાનો વિરોધ – અનુરોધ પછીનો ખાલીપો,
સરોગેટ મધર ના પ્રયોગો… ડિવોર્સના ધાંધિયા…
સોનોગ્રામથી કરાતી કન્યાની કત્લ !!!

અપૂરતાં પોષણથી સુકાતા ચહેરા, ટૂંકાતી જીંદગી,
પૉપ્યુલેશન ની ઊંચાઈના રૅકોર્ડથી શરમાતો એવરેસ્ટ !!!
દહેજની ડેફિસીઅન્સી થી ઘૂંટાતા શ્વાસો…

વધતી લાઇફ એક્સ્પેટન્સી સાથે ઊજવીશું ‘ન્યુ યર’
અને પછી… ઊજવતા રહીશું….

રામ નવમી
મહાવીર જયંતી
ઈદ-એ-મિલાદ
જન્માષ્ટમી
ગુરુ નાનક જયંતી
ક્રિસ્ટ્મસ
અને ન્યુ યર !!!

તારણહારની આ રાહ ક્યારે અટકશે?

– જગદીશ ક્રિશ્ચિયન ડિસેમ્બર ૨૦૦૩

અનેક “વ્યાપાર” અને વેપારથી વ્યવહારિક જિંદગી જીવતો માણસ જ્યારે પોતાની વેદનાને ઓળખે છે ત્યારે સમજાય છે કે life is larger than idea about it.
જગદીશભાઈની આ આપણી વેપારી વેદનાની વાચાળ કવિતા વેદના અને મૃત્યુ વચ્ચે ઝોલાં ખાતા આપણાપણા વિશે ઉગ્ર અને વ્યથાયુક્ત ભાષા બોલે છેઃ”આકાર વગરના રૂંધાતા શ્વાસના ધબકારાનો વિલાપ.” કાવ્યની પાંચમીથી તેરમી પંક્તિમાં માણસ હોવાના આપણાં Virtues and Vices* અભિવ્યક્ત કરે છે. આ પીડાઓ
ઘોળીને પી જતા આપણા ચહેરા આપણી જ ઊણપના પ્રતિનિધિ છે.
માણસ તરીકેની આપણી ઘૃણા આપણે મકાઇના દાણા ચાવીએ તેમ ચાવ્યા કરીએ
છીએ. કવિ જે લોકો આવું કરે છે તેમને માટે આ બધું આલેખે છે.મને લાગે છે કે
સાહિત્ય સંદર્ભે કદાચ ધિક્કાર healthy emotions થઈ શકે છે-ગરમ મીજાજી કે
અસભ્ય રીતે આગ્રહીપણું,નિત્શેનો પ્રસન્ન કે ઉલ્લસિત ધિક્કાર અથવા Celine કે
જ્યોફરી હિલનો.વિલિયમ લોગન વિવેચકો વિશે કહે છે-એ લોકો ઉત્તમ ધિક્કરનારા
હોવા જોઇએ જો તેમને ખરા અર્થમાં (કવિતાના) સંસ્કૃત પ્રેમી બનવું હોય તો અને
એ જ વાત કવિઓ માટે પણ એટલીજ સાચી છે. કદાચ એ કોઇને માટે પણ એટલુંજ સાચું છે જો એણે અશક્ય પ્રોબ્લેમ માટે ગંભીરતાથી વિચારવું હોય. odi et
amo (હું ચાહું છું અને ધિક્કારું છું) એ માત્ર ઉન્માદ પ્રતિક્રિયા છે આ દાઝતી દુનિયામાં કે એની સામે.
વિશેષપણે કહેવું હોયતો જગદીશભાઇ આ કાવ્ય liberalismના વિરોધમાં કે પ્રતિકારમાં તથા તેની વ્યક્તિગત પસંદગી અને self-correcting વેપારતંત્ર
પ્રત્યે દયા અનુભવતા લખે છે. એટલેતો છેલ્લું વાક્ય વિધાન ન બનતા પ્રશ્ન થઈ જાય છે- માણસતો ઠીક છે પેલો ઇશ્વર પણ પ્રશ્ન જ છે.
૧૨-૨૫-૨૦૧૦
*Virtues and Vices
http://www.rc.net/wcc/virtues/scripvir.htm

Advertisements

કાંતકલા-૩

ડિસેમ્બર 19, 2010

પથ્થર મારા પર ફેંકી ઘડ્યું મેં પંખી આરસમાંથી

બ્રાન્કુઝીના આરસ પંખીના હૈયે ફેંકતા ફેંકેલો
પથ્થર ચોંટી ગયો ફાડ(ઈયા) જેવોઃઅરવ હાય!
રે રે! બે કાન પતંગિયા સમ બાઝી ગયેલા
શ્વાસ રંગીન ગાઢ ચુંબનમાં રૂંધાયેલો
નીચે આવ્યો પારો સંતોષ ઢીલો થતાંમાં પડી ફાળ હૈયા મહીં,
મેં પાળ્યો’તો દગભ્રમ તરફડ્યો હું જ મ્હારાથી આઃ
આહા! મધુર ગમતાં rap ગાવા ગલોફાં મીઠાં
રે રે ! કિંતુ ડરી તું ઊડવાને ઇચ્છેઃ surreal rift
શ્રધ્ધા ઘા કરી ગત થઇ રહ્યાં બન્ને coherent
ખુલ્લા ઘામાં વળગી રહેલું ગુલાબી પણું સમર્થ
આંખો છાંટી ઉછેર્યું’તું દર્ભ કુણું અહોહો!
આહા! કિન્તુ કળવળી આંખે જોઇ લીધી હતી
-આ વાડીના મધુર ફલ ચાખવા ફરી ફરીને;-
કળા-સ્કૂલ સમસ્ત તારા નર્યા ઉઘાડા સ્તનમાં.
નવેમ્બર-ડિસેમ્બર-૨૦૧૦
(કલાપી વેદના છે હું નર્યો વ્હાલ છું,
વેદનામાંથી વ્હાલનું પુનર્સર્જન-કાંતકલા છે.)
***************************
એક ઘા -કલાપી
તે પંખીની ઉપર પથરો ફેંકતા ફેફી દીધો,
છૂટ્યો તે ને અરરર! પડી ફાળ હૈયા મહીં તો!
રે રે! લાગ્યો દિલ પર અને શ્વાસ રૂંધાઇ જાતાં,
નીચે આવ્યું તરુ ઉપરથી પાંખ ઢીલી થતાંમાં.

મેં પાળ્યું તે તરફડી મરે હસ્ત મ્હારા જ-થી આ,
પાણી છાંટ્યું દિલ ધડકતે તોય ઊઠી શક્યું ના;
ક્યાંથી ઊઠે? જખ્મ દિલનો ક્રૂર હસ્તે કરેલો!
ક્યાંથી ઊઠે! હ્રદય કુમળું છેક તેનું અહોહો!

આહા! કિંતુ કળ ઊતરી ને આંખ તો ઊઘડી એ,
મૃત્યુ થાશે? જીવ ઊગરશે? કોણ જાણી શકે એ?
જીવ્યું, આહા! મધુર ગમતાં ગીત ગાવા ફરીને,
આ વાડીનાં મધુર ફલને ચાખવાને ફરીને.

રે રે! કિંતુ ફરી કદી હવે પાસ મ્હારી ન આવે,
આવે તોયે ડરી ડરી અને ઇચ્છતું ઊડવાને;
રે રે! શ્રદ્ધા ગત થઇ પછી કોઇ કાળે ન આવે,
લાગ્યા ઘાને વીસરી શકવા કાંઇ સામર્થ્ય ના છે.
સૌજન્ય-ટહુકો.કોમ
બ્રાંકુઝીઃBird in Space | Constantin Brancusi | Modern Art | Collection …


ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!ઃઇ-અસ્તિનુંભક્તિ ગીત

ડિસેમ્બર 12, 2010

ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!

હાથ ઝાલ્યું મેં જ્યારથી આઈપોડ, હાય દિમાગને શું થયું માય ગોડ!
આલ્ઝાયમર ફેરવે હાં રે જીવતરનો મોડ એ પહેલાં પ્રભુ પાડ તું ફોડ
ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!

રાખે નામું સંબંધ સંપર્ક કામકાજ કેરી ઝંઝટ એ તો ઝીલે પડ્યો બોલ
કોકિલ કેવી! ચાંચ એની કાનમાં કૂંજી હાં ઘટમાં ગૂંજી કરાવે કિલ્લોલ
શું સોચું આ અલ્લાઉદ્દીનનો જાદુઈ ચિરાગ યા વિક્રમ વેતાળની જોડ?
ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!

વીડિયો વોર ગેમથી આંગળી થઈ પાંગળી તોય બંદૂક થયાનો વહેમ
લાગણી થઈ નાગણી મનુજ હણશે ટોય ગણી હાય રાખ જણશે રહેમ
મહાભારત વોર રે શબરીના બોર ખરંતા ખીલશે ખરાં સંસ્કારના છોડ?
ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!

હાઈ ટેક હાઈ ટેક દિલમાંય ગુંજતી હાય એ ટ્રેક હાં જાણું છે હાર્ટ એટેક
અંશ હું આઈંસ્ટાઈનનો ગઈકાલ લગી જે ગાયો આજ ભુલાતી એ ટેક
બ્રેઈન મારું બહેર મારશે માયામઝધારે કોણ તારશે બોટ ઓવરલોડ?
ઓહ માય ગોડ મારામાં જીવે આઈપોડ!

દિલીપ ર. પટેલ,(સૌજન્ય કવિલોક
ગુજરાતી કવિતાનો રસથાળ)

સ્વામીનારાયણવાળા ડૉ.સ્વામી ઇશ્વરને કંપ્યુટરનાય કંપ્યુટર તરીકે ઓળખાવે છે. આપણા દિમાગ અને તેની સાથે સંકળાયેલા જ્ઞાનતંતુઓ
(ફાઇબર ઑપ્ટિક્સ !)એક સિસ્ટમ છે અને એનાથીય ઊંચી ક્વૉલિટી ઉપર
(અજ્ઞાતમાં !)છે.આ એમની વાત માંડવાની પધ્ધતિ છે, તો કવિ દિલીપ પટેલ કેવળ બે સિસ્ટમને જ નહીં પણ ત્રણને સાંકળી આપે છે-
ઓહ માય ગોડ-મારામાં જીવે-આઇ પોડઃ ઇશ્વર,હું અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સને.
આગળના આસ્વાદોમાં મેં કહ્યું છે દરેક સર્જક્નું કામ એના સાંપ્રતને અભિવ્યક્ત કરવાનું છે જે એનો ઇતિહાસ છે. અહીં પણ કવિ આઇપોડથી પોતાના જીવાતા સમયને પેલી સિસ્ટમો સાથે સાંકળી આપે છે.અનેક ટપકાં રેણ કરી સર્જાતું ‘મધરબોર્ડ’ જીવાતા જીવનના અનેક સ્તરોને સાંકળી આપે છે.
કવિ માણાસ છે, અને એની ફરતે શું ઘટી રહ્યું છે તેનાથી એ સજાગ છે. સગવડથી થતી અનેક તકલીફો(!) માણસની નબળાઈ છે.ખંતનો અંત.
પેલી રેણ કરેલી લીટીઓ જીવા દોરીઓને નબળી પાડે છે તે આશ્ચર્યથી
હાય દિમાગને શું થયું, માય ગોડ !-ઉદગાર સરી પડ્યા,એટલું જ નહીં એ
deviceથી મળેલો વિસ્મૃતિનો રોગ પણ એમાં સામેલ છે. એ નબળાઇનો શિકાર થવાય તે પહેલાં પેલું અજ્ઞાત કંપ્યુટર છે તેને ફરીથી આધીન થઈ
વિનવે છે-એ પહેલાં પ્રભુ પાડ તું ફોડ…-માણસ તરીકે આ depending અવસ્થા આપણું સાતત્ય છે, જીવવા વલખાં નથી મારતા, મથામણ નથી કરતા,આપણે કેવળ અવલંબનનો વિસ્તાર કરીએ છીએ અને ‘ઓહ માય ગોડ …ધૃવપંક્તિમાં તે વળી વળી ડોકાયા કરે છે.આપણે તેમાં સતત અસ્તવ્યસ્ત છીએ જે ‘ઓ’ અને ‘ડ’માં પડઘાયા કરે છે.ભાષા, વિચાર અને
રૂઢિગત જ્ઞાન આ ત્રણેવથી આપણામાં હજું કશુંક ખૂટે છે એ અનુભૂતિ આ કાવ્યમાં સંભળાયા કરે છે.એ આપણી વેદના હશે !-‘ હાંરે જીવતરનો મોડ..
ત્રણ અંતરામાં લખાયેલા આ અગેય ગીતમાં ( એટલેજ કાવ્યમાં) ગુજલીશ ( અમેરિકામાં સ્પેન્ગલીશ !) ભાષાથી અર્વાચીન સંસ્કૃતિને, સર્જકના ભક્તિરસથી,એના કહેવાતા દુષણો સહિત લવચીક મૂકાયા છે. પહેલા અંતરામાં જે કામ વહિવંચા કે બારોટો કરતા અને આપણે પણ આપણા સંબંધો યાદ રાખતા-જ્યાં ખપ પૂરતી નોંધો કરતા હતા-તે કામ હવે આ સાધન કરે છે અને તે પણ voice activationને કારણે પલમાં કરી આપે છે.પેલા પહેલાના સરકારી નોકર સમ એ ‘ પડ્યો બોલ ઝીલે છે.કાવ્યબાની અને વિષય વસ્તુને કારણે કટાક્ષમય બનવા જતું કાવ્ય romantic પણ છે અને સાથે સાથે એને ભક્તિગીતનો પાસ પણ છે-કાનમાં કુંજી..ઘટમાં ગુંજી…માયા મજધારે કોણ તારશે બોટ…વગેરે. વિક્રમ વેતાળની વાતમાં સંકળાયેલા હોવા છતાં છૂટા પડી જવાનો નિસાસો છે અને ફરી ફરી જોડાવાનું આશ્ચર્ય છે,તો અલ્લાદિનનો ચિરાગ એની દંતકથા જેવી ક્ષમતા સ્વીકારે છે.
વિદેશથી શરુ થયેલી,ગૃહઉદ્યોગ બની ગયેલી હિંસકતા,
આપણી નબળાઈઓ કે ખોડખાંપણોથીયે આગળ વધી ગઈ છે. જેને craze (ઘેલછા કે તત્કાલ ફેશન!) અથવા લત તરીકે અદ્યતન માનસશાત્રીઓ ઓળખાવે છે તે બીજા અંતરાનું પહેલું વિધાન છે.આપણું આ વ્યસન ‘બંદુક થયાનો વહેમ’થી અતિરેક થઈ ગયું છે તે તરફ ઇશારો છે.આનંદ સૌંદર્ય મટી વિકૃતિ થઈ ગયો.આપણાં રમકડાં જ આપણા બાળમાનસને કુંઠિત કરે
છે .કદાચ આપણી શરુઆત જ કુંઠિત થઇ જાય છે,અમેરિકાનું બાળપણ એને કારણે જ નબળું છે (પંચમભાઈ અંગ્રેજપ્રાંતમાં પણ એવું જ હશે ને!-મને ખબર નથી.)શાળામાંથી ડ્રોપ આઉટ અમેરિકાનો ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જન્ય રોગ છે.સર્જક ફરીથી પોતાની રૂઢિ તરફ વળે છે આશા માટે,છેલ્લી પંક્તિમાં.આપણી અજ્ઞાત અવસ્થા જ પુનર્પ્રાપ્તિનો માર્ગ હશે? તો સમજણ અને આસ્થા વાચ્ચે શો ભેદ છે ? આપણી પરંપરાઓ આપણને સ્વાયત્ત બનાવી શકે ખરી? આપણી શરણે જવાની લાગણી ખરેખર ‘ જીવતરનો મોડ છે? મહાભારતવૉર અને વિડિયોવૉર શો તફાવત છે?જ્ઞાનનો કે તાબે થઈ જવાનો ? ત્રીજા ભાગમાં પહેલા બે ભાગનો વિસ્તાર છે , ઉદાહરણનો વિસ્તાર છે.
આવાં કાવ્યો કેવળ સામાજિક વ્યંગ જ નથી પણ ગુજરાતી ભાષામાં વિડિયોગેમ અને કવિતા, વિડિયો અને એસ્થેટિક્સની ચર્ચાને અવકાશ આપે છે.આ બધાં પદાર્થો અકાવ્ય મેટર છે છતાં એ કાવ્ય સ્વરુપો છે.આપણા સાહિત્યમાં વિવેચકો આવી ચર્ચાઓ ઉથામે તેથી પણ દિલીપભાઈના આ કાવ્યને આવકારું છુંઃ આપણી ઇલેક્ટ્રોનિક અસ્તિનું વાચાળ ભક્તિગીત.

એ ચર્ચાને કે અભ્યાસને વેગ કે સાથ મળે તે માટે કેટલાંક પાયાના તથા વિકસાવેલા સિધ્ધાંતોવાળા પુસ્તોકોમાંથી સંદર્ભો આપું છૂ.સૌથી પહેલું પુસ્તક આ વિકાસનુ પ્રથમ સોપાન છે અને પછી સાલવાર પ્રકાશન વિસ્તાર અને વિવેચન છે.
1) The media lab-stewart brand(1987)
2) Prehistoric digital poetry (2007)
2) Electronic literature:new horizon Katharine hayles(2008)
3) Digital poetics -Loss glazier(2008)
4)New media poetics – Thomas swiss(2009)
૧૧-૨૫-૨૦૧૦ આસ્વાદ, હિમાંન્શુ પટેલ

આ ઈ પોએટ્રિ વિશે એક નોંધઃ-
ભાષા હોય કે રસ્તા પર ઢગલાબંધ પડેલો કચરો હોય, પણ એ બધું જ્યારે અઢેલીને મૂકાય( જક્સ્ટાપોઝ કરાય )અથવા એમાં અચાનક સામીપ્ય ઉદભવતા તમને કોઈ ચિત્ર દેખાય ત્યારે એ ચિત્ર ( કે સામિપ્યમાં )સંસ્કૄતિગત નાદ ( વોઈસ ) અથવા વૈયક્તિક ભૂતકાળ ( સંસ્મૄતિજને )તમારા મનોજગતમાં ગૂસપૂસ કરતો મૂકી જાય છે, તમારી અદભૂત અને ઉદાસ યાદોની પ્રમાણભૂતતા પ્રસ્થાપિત કરે છે. કદાચ કચરામાં મનહરણ ગોપિત છે ! ( allure of ruins. )આ ઈ પોએટ્રિ આવાં અનેકાઅનેક સામીપ્ય ઊભી કરતી રચના છે, જ્યાં ભાષામાં વ્યાપેલી અને ભાષા બહાર વ્યાપ્ત શક્યતાઓ કવિકર્મ થઈ જાય છે. ઈ પોએટ્રિનો સર્જક સદાકાળ ખૂલ્લા કાન અને દ્રષ્ટિ છે ; i-દ્રષ્ટિ અને iTune…જ્યાં કવિતા કેવળ ભાષા મટી ભાષાચિત્રપટ્ટી
થઈ જાય છે, જ્યાં અડવાપણૂં ( oddness )મનોહારી છે, હવે જ્યારે ગુજરાતી કાવ્ય વેબસાઈટો અને મેગઝિનોમાં થાકેલું કવિકર્મ જ હાથવગું છે.
આ નવી કવિતા રનેસાંસ પેઈન્ટીંગથી એબ્સ્ટ્રેક્ટ એક્સ્પ્રેસનીસ્ટ પેઈન્ટીંગ સુધી ગતિ કરતો ચિતાર છે.
૧૦-૧૯-૨૦૦૯, હિમન્શુ પટેલ